Султанскиот егзархиски идентитет

 Султанскиот егзархиски идентитет е еден од најкомплексните и најагресивните примери за социјален и национален инженеринг на Балканот во XIX век. Иако денес се претставува како некаков „природен процес“, историските документи и конзулските извештаи откриваат дека се работи за државно-политички конструкт, создаден со заемни интереси на Царска Русија и Отоманската империја, а реализиран преку брутални методи на терен: од административна присила, преку верска пропаганда, па сè до директен поткуп на осиромашеното население.

Еве детална анализа за тоа како функционирала оваа системска машинерија за создавање вештачки идентитет преку злоупотреба на религијата и словенството:

1. Геополитичката позадина: Русија, Портата и „замачкувањето очи“ на Западот

По Кримската војна, големите европски сили вршеле огромен притисок врз Отоманската империја да спроведе реформи и да им даде слобода на христијаните. За да го задоволи Западот, а истовремено да го задржи православното население под своја контрола, Високата порта (под силно влијание на рускиот амбасадор во Цариград, грофот Николај Игнатиев) во 1870 година со Султански ферман ја создава Бугарската егзархија.

Целта на Султанот: Да ја разбие дотогашната семоќна Грчка патријаршија и да ги скара православните христијани меѓу себе по етничка линија, водејќи се по старото римско правило „Раздели па владеј“ (Divide et impera).

Целта на Русија: Да создаде свој сопствен силен сателит на Балканот кој ќе и обезбеди излез на топлите мориња. За таа цел, панславистичката политика на Русија го искористила заедничкиот словенски корен како совршена алатка за одвојување на населението од грчкото црковно влијание.

2. Административна присила преку османлиските власти

Егзархијата не настанала со референдум, туку со декрет од Султанот, што значи дека зад нејзиното ширење стоел целиот репресивен апарат на Отоманската држава.

Локалните турски паши, кајмаками и мудири на терен добивале наредби да ги фаворизираат егзархиските свештеници.

Доколку едно македонско село одбиело да ја прими Егзархијата и сакало да остане независно или во рамките на старата Охридска архиепископија (која претходно била укината), турските власти применувале репресија. Селаните биле апсени под обвинение за „бунт против Султанот“, им биле наметнувани повисоки даноци, а црквите и училиштата им биле насилно одземани и предавани во рацете на Егзархијата.

3. Материјален поткуп на сиромашното и неписмено население

Македонија во втората половина на XIX век е регион исцрпен од ајдутство, војни, турски беззаконија и екстремна економска бедотија. Поголемиот дел од руралното население бил неписмен и немал развиена модерна национална свест – луѓето се идентификувале едноставно како „христијани“ или „раја“. Токму тука Егзархијата ја применила својата најмоќна алатка: парите.

Бесплатно образование како стапица: Со огромни буџети дотирани директно од руски фондови и од Цариград, Егзархијата отворала мрежа на училишта. На сиромашните македонски семејства им се нудело бесплатно школување, бесплатни учебници, облека и храна за нивните деца во интернатите (како во Солун и Битола). Условот бил само еден: децата да се запишат како „Бугари“.

Директен поткуп на локални првенци: Егзархиските агенти и мисионери оделе по селата и буквално со пари ги поткупувале селските кметови, попчиња и учители. На сиромашните селани им ги плаќале долговите кон турските бегови или им купувале стока и жито во замена за потпис дека селото преминува под Егзархијата. За неписмениот селанец, чиј приоритет бил физичкиот опстанок на неговото семејство, овој финансиски појас за спасување значел и прифаќање на наметнатиот црковен идентитет.

4. Злоупотреба на религијата за градење „посебност од Грците“

Најголемиот адут на оваа пропаганда бил јазикот на богослужбата. Со векови, Грчката патријаршија насила го наметнувала грчкиот јазик во црквите, кој за локалното словенско население во Македонија бил целосно неразбирлив.

Егзархијата го искористила ова незадоволство и понудила богослужба на црковнословенски јазик. За обичниот човек, кој конечно во црквата слушал зборови што ги разбира, ова изгледало како ослободување. Но, тоа било вештачка замена на тези: под превезот на „словенската блискост“ и спасот од гркоманијата, на населението му бил подметнат готов, конструиран национален идентитет со кој тие немале реална историска врска. Верската припадност кон црквата автоматски била изедначувана со националност во отоманскиот систем на „милети“.

Епилог: Еден пропаднат и суров инженеринг

Овој султански и егзархиски проект, иако краткотрајно успеал да контролира голем дел од институциите и да ги маркира црквите со пропагандни плочи (како оваа во Битола), во историска смисла доживеал целосен крах. Вештачкиот идентитет купен со пари и наметнат со султански бајонети не успеал да пушти длабоки корени кај народот во Македонија.

Поради својата агресивна природа, желбата за целосна асимилација и негирањето на автентичните локални македонски карактеристики, оваа политик