Создавањето на внатрешниот отпор

 Создавањето на внатрешниот отпор и тајните друштва во егзархиските институции

Агресивниот обид на Бугарската егзархија целосно да го претопи македонското население во својот конструиран идентитетски калап на крајот предизвикал силен контраефект. Наместо да создаде послушни поданици, егзархискиот образовен систем — во кој со сила се наметнувал туѓ јазик и строга централизација — станал вистински инкубатор за македонскиот национален отпор.

Младата македонска интелигенција, која се школувала во клучните егзархиски центри (како Солунската машка гимназија „Св. Кирил и Методиј“), многу брзо го препознала асимилаторскиот карактер на оваа црковно-просветна пропаганда и почнала тајно да се организира против неа:

1. Бунтовите во Солунската гимназија и барањето за македонски јазик

Солунската машка гимназија била замислена како главен расадник на егзархиски кадри во Македонија. Меѓутоа, уште во 1880-тите години таму избиваат серија масовни ученички бунтови.

Најголемиот бунт се случува во 1888 година, кога учениците (меѓу кои биле и идните клучни македонски револуционери како Даме Груев, Петар Попарсов и други) отворено се кренале против раководството на гимназијата испратено од Цариград.

Главните барања на учениците биле: смена на егзархиските професори, воведување на локалните македонски говори во наставите наместо наметнатиот источнобугарски јазик и поголема автономија на самата гимназија.

Одговорот на Егзархијата бил брутален — десетици македонски ученици биле исклучени и протерани од Солун, што дополнително ја радикализирало младата генерација.

2. Формирањето на Младата македонска книжевна дружина (1891)

Откако сфатиле дека во рамките на егзархиските институции е невозможно слободно да се изрази македонската посебност, група интелектуалци (поранешни ученици од Македонија) во Софија го формираат тајното друштво Млада македонска книжевна дружина. Ова друштво почнува да го издава списанието „Лоза“, поради што членовите биле наречени Лозари (Петар Попарсов, Даме Груев, Крсте Мисирков, Георги Баласчев и др.).

Целта на ова тајно друштво била да го одбрани македонскиот идентитет и постепено да воведе посебна македонска јазична норма базирана на македонските дијалекти.

Реакцијата на егзархиските кругови била панична. Официјалните весници на Егзархијата веднаш ги прогласиле Лозарите за „опасни сепаратисти“ и „сепаратисти кои сакаат да ја уништат бугарштината во Македонија и да создадат посебна нација“. Под притисок на Егзархијата, списанието „Лоза“ набрзо било забрането од тамошните власти, а друштвото растурено.

3. „Стамболовштината во Македонија“ и раѓањето на револуционерната идеја

Во 1894 година, Петар Попарсов (еден од основачите на ВМОРО) под псевдоним ја објавува својата култна брошура „Стамболовштината во Македонија и нејзините претставници“. Оваа книга е можеби најсилниот, директен историски документ против егзархискиот терор во Македонија.

Во неа, Попарсов отворено ја обвинува Егзархијата дека спроведува идентична политика како и Стефан Стамболов (тогашниот бугарски премиер) — деспотска, асимилаторска и погубна за Македонците.

Тој пишува дека Егзархијата со своите платени чиновници и владици сака „да го збрише македонското битие“ и дека таа институција работи против слободата на македонскиот народ, обидувајќи се да ја претвори Македонија во обична сопствена колонија.

Токму овој радикален прекин со егзархискиот концепт ја родил идејата за целосно независна политичка и револуционерна борба. Основачите на Македонската револуционерна организација (МРО / ВМОРО) во 1893 година во Солун решиле дека ослободувањето на Македонија мора да се извојува надвор и против влијанието на сите туѓи пропаганди, вклучувајќи ја на прво место и самата Егзархија.