Бугарската егзархија како алатка за етнички инженеринг

 Бугарската егзархија како алатка за етнички инженеринг: Руските панславистички интереси и потиснувањето на македонскиот идентитет

Прашањето за формирањето на Бугарската егзархија во 1870 година и нејзиното дејствување на Балканот претставува еден од клучните моменти во поновата историја на регионот. Иако првично претставена како верска институција која треба да ги заштити православните Словени од грчката духовно-културна доминација (патријаршизмот), подлабоката геополитичка анализа открива дека таа послужила како моќна алатка за етнички инженеринг на Царска Русија и административен маневар на Османлиската Империја.

Формирање и официјална цел на Бугарската егзархија

Бугарската егзархија е формирана со ферман (декрет) на султанот Абдул Азиз на 28 февруари 1870 година, по долгогодишни борби на словенското население во рамките на Османлиската Империја против Цариградската патријаршија.

Официјална цел: Ослободување на православното словенско население од грчкото црковно влијание, воведување на словенскиот јазик во богослужбата и формирање независна црковна структура.

Реална геополитичка заднина: Создавање на посебен етно-религиозен ентитет (милет) кој ќе послужи како основа за идно ширење на државни влијанија на Балканот.

Логистичкиот почеток: Цариград како центар на пропагандата

Во почетната фаза од формирањето на овој проект, целокупната издавачка, печатарска и кадровска дејност за Егзархијата доаѓала директно од внатрешноста на Отоманската Империја (Турција).

Сите рани книги, учебници, пропагандни материјали, како и свештеничкиот и административен кадар, биле диригирани од Цариград. Ова било стратешки дозволено од Високата порта за да се контролира словенското движење во главниот град, веднаш до резиденцијата на Султанот. На тој начин, преку турски одобрени печатници и публикации, се поставувале темелите на она што подоцна требало да се претстави како унифициран национален блок.

Рускиот етнички инженеринг и кодот „Бугарија“

Царска Русија, водена од својата стратешка цел за излез на топлите мориња (Егејското Море и Босфорот), во Егзархијата видела совршена алатка за доминација врз јазична и културна основа преку идеологијата на Панславизмот.

Во руската царска дипломатија, терминот „Бугарија“ бил искористен како своевиден политички код за Словените во Европска Турција. Ова се надоврзува на историскиот контекст од 10 и 11 век, кога византиската администрација ја формирала темата Бугарија — територијално-административна единица која не го означувала етничкиот состав, туку географски опфаќала простор на кој претходно егзистирала лабава федерација на словенските Склавинии. Русија го искористила овој веќе постоечки историски конструкт за да го унифицира словенското население под еден заеднички назначен именител, кој полесно би се контролирал и анектирал во нивната сфера на влијание.

Финансирањето од Рускиот пансловенски фонд

Како што Егзархијата ги отворала првите црковни училишта и печатници на Балканот, логистиката преминала во рацете на руската државна стратегија. Институционалната мрежа, првите стипендисти, преродбеници и писатели биле системски финансирани од Рускиот пансловенски фонд (официјално познат како Словенски благотворителен комитет).

Овој фонд, раководен од клучни руски панслависти како грофот Игнатиев, имал за цел да создаде интелектуална елита која безрезервно ќе ги застапува руските интереси.

Печатници и издавачки центри: Преку средства од руските комитети се субвенционирале печатниците кои масовно преведувале и дистрибуирале литература наменета за училиштата на Егзархијата, како што била познатата печатница на Македонецот Христо Г. Данов (кој под влијание на егзархискиот матрикс отворил големи книжарници и издавачки центри во Пловдив, Софија и Солун), како и печатницата на македонскиот преродбеник Партенија Зографски, чии рани обиди за воведување учебници подоцна биле искористени и калапени според официјалните егзархиски јазични норми.

Писатели, преродбеници и стипендисти: Голем број македонски интелектуалци од тоа време биле привлечени со стипендии за да студираат во Русија (Одеса, Москва, Санкт Петербург) токму преку овој фонд. Писатели и дејци како Рајко Жинзифов, Константин Миладинов и Григор Прличев (во одредени фази од својот живот), како и голем број свештени кадри, добивале директна финансиска и логистичка поткрепа од Москва и Одеса со цел да работат на словенското описменување. Иако многумина од нив имале искрени и автентични македонски побуди за заштита на својот народ од Грците, нивните трудови биле цензурирани, уредувани и објавувани во рамките на политичкиот код на „Бугарството“ диригиран од фондот.

Забраната на името Македонија и притисокот на Милет-системот

Во Османлиската Империја, општеството било организирано според милет-системот (верски заедници), каде што националноста во модерна смисла не била признаена. Постоеле само Рум-милет (грчки/православен), Еврејски, Ерменски и Муслимански милет.

Со султановиот ферман од 1870 година се креира Егзархискиот милет. 

Со султановиот ферман од 1870 година се креира Егзархискиот милет. Во овој период, административното користење на термините „Македонија“ и „Македонци“ било систематски потиснувано и негирано од страна на османлиските власти под притисок на соседните пропаганди. Македонското православно население било принудено да се запишува според еден од веќе постоечките признаени милети — или како Патријаршисти (грчки милет) или како Егзархисти (бугарски милет). Овој бирократски апарат оневозможувал официјално евидентирање на посебен македонски етнички код.

Рускиот страв од автентичниот македонски словенски корен

Руската стратегија за Панславизам се соочувала со сериозна идеолошка пречка во суштината на македонскиот идентитет. Русија имала прикриен страв од истакнувањето на автентичното македонско културно наследство.

Словенската писменост, култура и духовна преродба не се дојдени од Русија или од зад Карпатите, туку се автохтонен културен период кој потекнува токму од Македонија и Балканот. Мисијата на Светите Кирил и Методиј и нивните ученици за описменување во Велика Морава и Панонија е проект созреан на македонско тло. Дури многу векови подоцна, со прифаќањето на христијанството и писменоста, Русите го презеле овој веќе готов и изграден проект и подоцна го реинтерпретирале за своите империјални цели, обидувајќи се да се претстават како „мајка заштитничка“ на сите Словени. Идејата за независна Македонија со своја автентична историја го уривала рускиот концепт за голема словенска држава на Балканот која би била потчинета на Санкт Петербург.

Разочарувањето на македонските дејци и сведоштвата за асимилацијата

Историјата недвосмислено покажува дека сите оние македонски дејци, свештеници и интелектуалци кои биле најзаслужни за формирањето и првичното етаблирање на Егзархијата во Македонија — верувајќи дека таа ќе донесе автокефалност на Охридската Архиепископија и признавање на македонската посебност — многу брзо биле длабоко разочарани. Сфаќајќи дека станале жртви на софистициран денационализаторски инженеринг, тие оставиле силни пишани сведоштва.

Митрополит Теодосиј Гологанов (Скопски): Еден од најгласните борци за црковна независност, кој директно се соочил со обидот на Егзархијата да го избрише македонскиот идентитет, во своето писмо до проигуменот Дионисиј во 1891 година јасно го запишал своето разочарување:

„Ние, Македонците, немаме толку мака од Турците... колку од Бугарите, Грците и Србите, кои како орли на стрв се фрлија врз оваа наша несреќна земја... Бугарите (Егзархијата) ја вршат најмизерната работа: го негираат македонското име и јазик и го заменуваат со ново (бугарско), за бугарските господари да се шират на туѓи територии... тоа е ново ропство, потешко од турското.“

Григор Прличев: Иако со години соработувал со словенските институции, во својата „Автобиографија“ и преку своите говори во Солунската егзархиска гимназија, Прличев остро го критикувал обидот на увезените егзархиски чиновници да го наметнат бугарскиот литературен јазик врз македонските ученици, презирајќи ги локалните говори. Тој отворено реагирал против суровоста на егзархискиот централизам кој ги деградирал домашните интелектуалци.

Кузман Шапкарев: Како еден од најплодните собирачи на македонско народно творештво, Шапкарев бил изложен на постојани притисоци, цензура и сомнежи од страна на Егзархијата и руските комитети затоа што неговите учебници и зборници биле напишани на автентични македонски говори. Тој во своите преписки со горчина констатирал дека егзархиските власти и софиските кругови не го допуштаат развојот на македонските карактеристики, туку бараат слепа потчинетост.

Ѓорѓи Пулевски: Сведочејќи за административната стапица на Егзархијата, тој во својата „Тријазичник“ уште во 1875 година децидно ја дефинирал македонската посебност надвор од рамките на егзархискиот милет:

„Народ се велел луѓе кои се од еден род и кои зборуваат еден збор... така и Македонците се народ, а местото нивно е Македонија.“

Заклучок: Неуспешниот обид за вештачки етнички инженеринг

Иако Султанскиот Егзархиски милет првично бил поддржан и возобновен со помош на голем број македонски дејци (кои во неа гледале спас од патријаршизмот), на крајот тој се покажал како двојна алатка:

Руска алатка за суптилен етнички инженеринг и бришење на посебноста на македонскиот народ преку Пансловенскиот фонд.

Османлиска алатка со која Високата порта пред Европа лажно се претставувала како реформатор кој ги почитува договорите за правата на верските малцинства.

Егзархиската пропаганда, започната со материјали од Турција, а подоцна разгранета со милиони рубљи од руските комитети, имала за цел преку училиштата и црквите да креира нова реалност. Меѓутоа, овој обид за наметнување туѓ национален матрикс врз македонското население на долг рок се покажал како историски неуспех. Брзото разочарување на самите македонски основачи на ова движење е најсилниот доказ дека автентичниот македонски идентитет и стремеж за автономија опстојале наспроти силниот институционален притисок