Протестите на македонските општини

 Протестите на македонските општини и конзулските извештаи против егзархискиот црковен диктат

Обидот на Бугарската егзархија административно да загосподари со македонските градови наишол на жестока и организирана реакција кај локалното население. Македонските црковно-училишни општини, кои со децении самите ги финансирале и граделе своите храмови (како што е случајот со ктиторството на д-р Мишайков во Битола), одбивале да ја прифатат централизираната власт на егзархиските владици испратени од Цариград.

Архивските документи, тогашниот печат и извештаите на странските конзули во Солун, Битола и Скопје содржат голем број сведоштва за овој отворен народен бунт:

1. Бојкотот и прогонот на егзархиските владици

Кога Егзархијата, со помош на отоманските берати (султански декрети), се обидувала да ги устоличи своите владици во Македонија, граѓаните во повеќе наврати реагирале со масовни протести, па дури и со физичко спречување на нивното влегување во градовите.

Примерот во Скопје (1872–1874):

 Кога во Скопје бил испратен егзархискиот владица Доротеј, локалното население организирало целосен бојкот. Општината одбила да му ги предаде клучевите од црквите, а граѓаните јавно протестирале пред турскиот паша, барајќи Доротеј да биде отстранет бидејќи не ги застапувал интересите на локалното население, туку спроведувал туѓа политика. Поради огромниот народен притисок, тој на крајот бил принуден да си замине.

Примерот во Охрид и Велес:

 Слични драматични настани се случувале и во овие преродбенски центри, каде што народот со месеци одбивал да ги прими егзархиските претставници, барајќи автономија за своите локални црковни институции.

2. Протестите преку тогашниот печат

Тогашните весници кои излегувале на Балканот и во Цариград често пренесувале писма од огорчени македонски граѓани. Во нив отворено се протестирало против фаворизирањето на источнобугарските кадри и бруталниот поткуп што го вршеле егзархиските агенти. Во едно писмо од Велес, објавено во тогашниот печат, јавно се поставува прашањето: „Зошто Цариград ни праќа луѓе кои не го разбираат нашиот јазик и кои гледаат на нас со потценување, како на некаква пониска класа?“

3. Сведоштвата на странските конзули во Македонија

Борбата околу македонските цркви била будно следена од дипломатските претставници на големите европски сили стационирани во Битола и Солун. Нивните извештаи до владите во Виена, Лондон, Париз и Рим се можеби најобјективниот доказ за вештачкиот карактер на егзархиската пропаганда:

Австриските конзулски извештаи:

 Во извештаите на австроунгарските конзули од Битола јасно се нагласува дека „борбата за егзархијата не е верско прашање, туку чисто политичка акција финансирана со странски средства“. Конзулите нотираат дека отоманските власти активно им помагаат на егзархистите со цел дополнително да го поцрнат и ослабнат влијанието на Грците, притоа целосно игнорирајќи ги автентичните барања на локалните Македонци.

Британските дипломатски белешки:

 Британските конзули со загриженост известувале за суровоста на оваа црковна поделба. Тие опишуваат како егзархиските агенти користат закани и пари за да ги принудат сиромашните рурални средини да го сменат својот црковен статус, предупредувајќи дека ваквиот агресивен инженеринг создава трајни и крвави поделби меѓу сожителите во Македонија.

Овие историски документи јасно докажуваат дека егзархискиот проект во Македонија не бил пречекан со безусловна поддршка. Напротив, тој бил препознаен како окупаторска и асимилаторска структура против која македонските граѓани, општини и интелектуалци воделе постојана, тешка и документирана борба за зачувување на својата посебност.