Директниот судир помеѓу ВМОРО и Егзархијата

 Директниот судир помеѓу ВМОРО и Егзархијата на теренот во Македонија

Формирањето на Македонската револуционерна организација во 1893 година во Солун го означи почетокот на најжестокиот и најдиректен фронтален судир против Бугарската егзархија. Македонските револуционери сфатиле дека за да се извојува независност и автономија, прво мора да се скрши административниот и духовен оков на егзархиската машинерија, која преку своите платени кадри ја контролирала Македонија.

Судирот не останал само на идеолошко ниво — на теренот во македонските градови и села се водела вистинска војна за превласт Внатрешна македонска револуционерна организација - Википедија:

1. Две спротивставени филозофии: „Еволуција“ наспроти Револуција

Помеѓу двете страни постоел непремостлив јаз во целите и методите:

Егзархијата ја застапувала т.н. линија на мирна еволуција. Нивната цел била преку училиштата и црквите постепено да го асимилираат македонското население и да создадат терен за идно припојување на Македонија кон Бугарија. Затоа, тие барале апсолутна лојалност кон Султанот и ги прекорувале сите револуционерни идеи.

ВМОРО ја застапувала линијата на вооружена револуција со крајна цел — создавање на самостојна и автономна македонска држава. Организацијата барала народот да престане да им верува на туѓите црковни центри и да ја преземе судбината во свои раце.

2. Преземање на црковно-училишните општини

Првиот стратешки чекор на Организацијата бил внатрешно „киднапирање“ на локалните институции. Војводите и револуционерните комитети почнале систематски да ги преземаат позициите во локалните црковно-училишни општини кои претходно биле под контрола на егзархиските чиновници.

Револуционерите, користејќи го својот авторитет, поставувале свои локални македонски учители кои наместо егзархиска пропаганда, меѓу децата и селаните ширеле револуционерни идеи и ја подигале македонската национална свест.

Паричните средства од црковните каси, кои Егзархијата ги собирала од македонскиот народ, ВМОРО почнала насила да ги конфискува и да ги пренасочува за купување на оружје, муниција и опремување на комитските чети.

3. Физички прогон и ликвидација на егзархиските шпиони

Егзархиските владици и директори на училишта во Македонија дејствувале како продолжена рака на туѓите тајни служби и често соработувале со отоманската власт. Тие редовно ги кодошеле и ги пренесувале имињата на македонските револуционери и војводи кај турските паши и воени заптии.

Одговорот на Централниот комитет на ВМОРО бил немилосрден:

Протерување: На голем број егзархиски директори и емисари испратени од Софија и Цариград им бил даден рок од 24 часа да ја напуштат Македонија, под закана со смрт.

Ликвидации: Специјалните терористички групи на Организацијата извршиле серија атентати врз најтврдокорните егзархиски агенти, шпиони и свештеници кои одбивале да му се потчинат на револуционерниот закон на ВМОРО. Самиот Гоце Делчев во повеќе наврати отворено изјавувал дека Егзархијата е „непријател на македонското ослободување“ исто колку и самиот отомански султанат.

4. Неутрализирање на Врховизмот

Судирот кулминирал кога Егзархијата отворено го поддржала т.н. Врховизам (Врховниот македонски комитет од Софија), кој се обидел со сила и надворешни чети да ја преземе контролата врз ВМОРО на теренот. За време на солунските конгреси, македонските револуционери донеле децидна одлука: секоја надворешна чета која ќе влезе во Македонија без дозвола на локалниот војвода, ќе се смета за непријателска и ќе биде разоружана или уништена.

Овој крвав судир јасно покажал дека автентичното македонско револуционерно движење се родило и опстанало преку директна војна против егзархискиот асимилаторски систем. Каменот и пропагандните плочи со кои султановата Егзархија ги маркирала македонските цркви не успеале да го сопрат револуционерниот замав на четите, кои со оружје во рака ја испишале борбата за независна Македонија.