Егзархиски милет

 Со султановиот ферман од 1870 година се креира Егзархискиот милет. Во овој период, административното користење на термините „Македонија“ и „Македонци“ било систематски потиснувано и негирано од страна на османлиските власти под притисок на соседните пропаганди. Македонското православно население било принудено да се запишува според еден од веќе постоечките признаени милети — или како Патријаршисти (грчки милет) или како Егзархисти (бугарски милет). Овој бирократски апарат оневозможувал официјално евидентирање на посебен македонски етнички код.

Рускиот страв од автентичниот македонски словенски корен

Руската стратегија за Панславизам се соочувала со сериозна идеолошка пречка во суштината на македонскиот идентитет. Русија имала прикриен страв од истакнувањето на автентичното македонско културно наследство. 

Словенската писменост, култура и духовна преродба не се дојдени од Русија или од зад Карпатите, туку се автохтонен културен период кој потекнува токму од Македонија и Балканот. Мисијата на Светите Кирил и Методиј и нивните ученици за описменување во Велика Морава и Панонија е проект созреан на македонско тло. Дури многу векови подоцна, со прифаќањето на христијанството и писменоста, Русите го презеле овој веќе готов и изграден проект и подоцна го реинтерпретирале за своите империјални цели, обидувајќи се да се претстават како „мајка заштитничка“ на сите Словени. Идејата за независна Македонија со своја автентична историја го уривала рускиот концепт за голема словенска држава на Балканот која би била потчинета на Санкт Петербург.

Разочарувањето на македонските дејци и сведоштвата за асимилацијата

Историјата недвосмислено покажува дека сите оние македонски дејци, свештеници и интелектуалци кои биле најзаслужни за формирањето и првичното етаблирање на Егзархијата во Македонија — верувајќи дека таа ќе донесе автокефалност на Охридската Архиепископија и признавање на македонската посебност — многу брзо биле длабоко разочарани. Сфаќајќи дека станале жртви на софистициран денационализаторски инженеринг, тие оставиле силни пишани сведоштва.

Митрополит Теодосиј Гологанов (Скопски): Еден од најгласните борци за црковна независност, кој директно се соочил со обидот на Егзархијата да го избрише македонскиот идентитет, во своето писмо до проигуменот Дионисиј во 1891 година јасно го запишал своето разочарување:

„Ние, Македонците, немаме толку мака од Турците... колку од Бугарите, Грците и Србите, кои како орли на стрв се фрлија врз оваа наша несреќна земја... Бугарите (Егзархијата) ја вршат најмизерната работа: го негираат македонското име и јазик и го заменуваат со ново (бугарско), за бугарските господари да се шират на туѓи територии... тоа е ново ропство, потешко од турското.“

Григор Прличев: Иако со години соработувал со словенските институции, во својата „Автобиографија“ и преку своите говори во Солунската егзархиска гимназија, Прличев остро го критикувал обидот на увезените егзархиски чиновници да го наметнат бугарскиот литературен јазик врз македонските ученици, презирајќи ги локалните говори. Тој отворено реагирал против суровоста на егзархискиот централизам кој ги деградирал домашните интелектуалци.

Кузман Шапкарев: Како еден од најплодните собирачи на македонско народно творештво, Шапкарев бил изложен на постојани притисоци, цензура и сомнежи од страна на Егзархијата и руските комитети затоа што неговите учебници и зборници биле напишани на автентични македонски говори. Тој во своите преписки со горчина констатирал дека егзархиските власти и софиските кругови не го допуштаат развојот на македонските карактеристики, туку бараат слепа потчинетост.

Ѓорѓи Пулевски: Сведочејќи за административната стапица на Егзархијата, тој во својата „Тријазичник“ уште во 1875 година децидно ја дефинирал македонската посебност надвор од рамките на егзархискиот милет:

„Народ се велел луѓе кои се од еден род и кои зборуваат еден збор... така и Македонците се народ, а местото нивно е Македонија.“

Заклучок: Неуспешниот обид за вештачки етнички инженеринг

Иако Султанскиот Егзархиски милет првично бил поддржан и возобновен со помош на голем број македонски дејци (кои во неа гледале спас од патријаршизмот), на крајот тој се покажал како двојна алатка:

Руска алатка за суптилен етнички инженеринг и бришење на посебноста на македонскиот народ преку Пансловенскиот фонд.

Османлиска алатка со која Високата порта пред Европа лажно се претставувала како реформатор кој ги почитува договорите за правата на верските малцинства.

Денешната засилена бугарска пропаганда, која агресивно лиферува административни османлиски списоци, преписки на руски конзули и егзархиски црковни папири, свесно ги игнорира историските околности. Софиските историчари и политичари градат митови врз документи кои настанале во време на строг етнички инженеринг, кога на Македонците со закон им било забрането да се запишуваат под сопственото национално име и биле административно принудени да бидат заведени како „Бугари“ (егзархисти). Верувањето во веродостојноста на тие присилни рамки не е ништо друго освен слепо прифаќање на еден вештачки геополитички проект, кој не успеал тогаш, а нема да успее ни денес да го избрише автохтониот македонски код.

Егзархиската пропаганда, започната со материјали од Турција, а подоцна разгранета со милиони рубљи од руските комитети, имала за цел преку училиштата и црквите да креира нова реалност. Меѓутоа, овој обид за наметнување туѓ национален матрикс врз македонското население на долг рок се покажал како историски неуспех. Брзото разочарување на самите македонски основачи на ова движење е најсилниот доказ дека автентичниот македонски идентитет и стремеж за автономија опстојале наспроти силниот институционален притисок.

Брзото разочарување на самите македонски основачи на ова движење е најсилниот доказ дека автентичниот македонски идентитет и стремеж за автономија опстојале наспроти силниот институционален притисок.

Денешните анахрони тврдења на одредени политички и историски кругови кои слепо веруваат во веродостојноста на османлиските административни документи и платените егзархиски списоци од тоа време, всушност паѓаат во замката на тогашниот геополитички инженеринг, занемарувајќи ги присилните рамки во кои македонскиот народ морал да опстојува за да си го зачува христијанскиот корен.

Оние кои денес се нарекуваат наследници на оваа идеологија — модерните „егзичари“ кои шират некаков задоцнет „егзархизам“ кон луѓето што подлегнуваат под ваквите лажни тези — набрзо ќе сфатат дека седат на трула штица. Тоа што денес слепо го прифаќаат и го слават како некаков историски аргумент е всушност проект без корен и без плод, кој не успеал во екот на својата најголема моќ во 19 век, а уште помалку може да заживее денес во современиот свет, каде македонската посебност е историски и научно запечатен факт.