Ктиторството на д-р Мишайков

 Аналитички осврт: Ктиторството на д-р Мишайков, егзархискиот конструкт и физичките интервенции врз Битолската плоча (1876)

Натписот на Битолската ктиторска плоча од 1876 година претставува класичен палеографски пример каде што искрениот локален патриотизам и приватното ктиторство на едно познато лице биле инструментализирани за пошироки геополитички цели, но и сведоштво за подоцнежните обиди за бришење на историските траги.

1. Приватното ктиторство како темел на комплексот

Фактите јасно покажуваат дека иницијативата и финансискиот товар за овој црковно-просветен центар не доаѓаат од никаква централизирана црковна институција, туку од приватно лице. Д-р Константин Мишайков, со сопствени средства и преку заложување на семејниот имот, ја купува парцелата кај Пипер хан за да изгради црква, параклис, училишта и книжарница за потребите на локалното население во Битола. Меѓутоа, токму во овој период на Балканот се појавува Бугарската егзархија, која под закрила на Отоманската империја почнува насилно и административно да ги презема веќе изградените локални храмови.

 2. Двојазичноста како одраз на султановиот декрет

Причината поради која плочата е изработена како двојазична – на црковнословенски јазик со локални македонски јазични рефлекси и на грчки јазик – лежи во официјалната поделба извршена со посредство на Високата порта (Отоманската власт). Во обид да ги контролира христијанските подлози и да воспостави рамнотежа меѓу Грчката патријаршија и новоформираната Егзархија, Портата налагала двојазично легитимирање на имотите на битолскиот пазар. Црковнословенскиот текст служел за внатрешна верска идентификација на населението, додека грчкиот бил законскиот јазик на трговијата и администрацијата.

3. Егзархискиот идентитет како пропагандна и геополитичка манипулација

Султанскиот егзархиски религиски идентитет во својата суштина не е автохтон израз на населението, туку политичко-инженерски конструкт на Царска Русија и Отоманската порта. Овој проект бил дизајниран со две основни цели:

* Да му се замачкаат очите на Западот и на големите европски сили дека Империјата наводно спроведува верски реформи и дава слободи.

* Да се создаде вештачка поделба на православното население на Балканот заради полесна контрола.

Токму затоа, грубото врежување на огромните букви со натписот „БЪЛГАРСКѪТѪ ЕКЗАРХІѬ“ во средината на плочата претставува чиста манипулација. Тоа е насилен обид на една новосоздадена институција да го маркира како „свој“ приватниот имот на битолскиот доктор, користејќи го каменот за агресивна институционална пропаганда.

 4. Физичкото оштетување по 1913 година

Видливите траги од вандализам и нерамномерното длабење на буквите настанале во периодот по 1913 година, кога Битола потпаѓа под српска власт. Српските свештеници и администрација, во обид целосно да ја дебугаризираат црквата и регионот, со длето насила ги отстраниле термините кои асоцирале на Егзархијата и бугарскиот идентитет. Овие интервенции се направени грубо, оставајќи ги соголените јами на местата каде што стоеле зборовите како „българска“ и „българския“.

5. Односот на повоената власт (по 1945 година)

Спротивно на некои современи тврдења, по 1945 година комунистичката власт воопшто не ја ни допрела плочата. Новиот социјалистички режим имал радикално поинаков фокус – религијата, црквите и богослужбата воопшто не ги интересирале ниту пак биле приоритет на државниот апарат, кој бил насочен кон секуларизација на општеството и економска обнова. Архивата и историската пракса покажуваат дека доколку повоената тајна служба или државните органи навистина решеле да интервенираат врз таков споменик, тие располагале со капацитет да го направат тоа целосно, професионално и хируршки прецизно – односно без да остават какви било видливи траги и аматерски оштетувања со длето какви што се гледаат на оваа плоча уште од времето на Кралството Србија.

 6. Неуспешен проект со погубни последици

И покрај масовното покажување на вакви егзархиски пропагандни плочи како некаков „историски доказ“, овој политички конструкт на крајот се покажа како историски неуспешен проект, бидејќи не успеа трајно да го смени автентичниот код на локалното население. Методите на оваа црковно-политичка пропаганда, нејзиниот притисок за асимилација, негирање на локалните специфики и поделба на семејствата во Македонија можат да се оценат како исклучително погубни политики, кои по своите долгорочни општествени последици оставиле потешки траги дури и од најригидните тоталитарни системи на XX век, вклучувајќи го и сталинизмот.