Сведоштвата на меѓународниот печат

 Сведоштвата на меѓународниот печат и странските набљудувачи

Вештачкиот карактер на Егзархијата и нејзиното дејствување како политичка, а не чисто верска институција, не останале незабележани од тогашната европска и светска јавност. Меѓународниот печат, дипломатите и независните истражувачи кои патувале низ Македонија во доцниот 19 и почетокот на 20 век, јасно го демаскирале овој етнички инженеринг.

Европските дописници и притисокот врз идентитетот: Голем број француски, британски и австриски весници од тоа време известувале дека припадноста кон Егзархијата не означува реален етнички континуитет, туку револуционерен и административен избор наметнат со сила и пари. Странските сојузнички комисии и конзули нотирале дека населението во Македонија се препишува од една во друга црква (од Патријаршија во Егзархија) чисто од егзистенцијални причини, за да добие заштита од турскиот зулум или за да ги спаси своите деца од грцизација.

Францускиот печат и „фабрикувањето“ на нации: Во тогашниот француски печат, новинари кои го истражувале Балканот отворено пишувале дека егзархиските училишта функционираат како „фабрики за Бугари“. Тие забележале дека децата на македонските христијани влегуваат во училиштата зборувајќи ги своите македонски говори, а излегуваат со наметнат писмен јазик кој им е туѓ, но кој морал да се научи поради стипендиите обезбедени од Санкт Петербург.

Британските истражувачи и извештаи: Во угледни британски хроники и дипломатски писма од тој период експлицитно се нагласувало дека терминот „Бугарин“ во Македонија се користи како синоним за „словенски христијанин кој е под јурисдикција на Егзархијата“, а не како ознака за расна или национална припадност кон Кнежеството Бугарија. Извештаите на независни набљудувачи предупредувале дека Егзархијата спроведува агресивна асимилаторска политика на терен, казнувајќи ги сите локални свештеници и учители кои одбивале да го отфрлат македонското име.

Граѓански протести, бунтови и македонскиот народен отпор

Наметнувањето на егзархискиот матрикс во Македонија не поминало мирно. Наместо слепа послушност, на терен се појавиле бранови од граѓански протести, бунтови и организиран народен отпор против Егзархијата.

Македонските граѓани, занаетчии, еснафи и локални првенци во голем број градови организирале јавни протести и бојкоти против наметнатите бугарски владици и учители.

Антиегзархиските бунтови во Велес, Скопје и Охрид: Кога Егзархијата почнала да испраќа свои митрополити кои немале никаква врска со локалното население и кои отворено ја потиснувале македонската посебност, граѓаните реагирале со бес. Во Велес и Охрид, револтираните граѓани физички ги блокирале црквите и не ги пуштале егзархиските владици да служат литургија. Локалните црковно-училишни општини одбивале да ги примат декретите од Цариград и Софија.

Училишните штрајкови и протести на младината: Најсилниот граѓански отпор се случил во егзархиските образовни институции, како што била познатата Солунска машка гимназија. Македонските ученици и млади интелектуалци организирале масовни штрајкови и протести против бугаризацијата и егзархискиот централизам. Тие јавно барале учебници на македонски јазик и се бунтувале против директорите-чиновници кои биле донесени од Бугарија за да го скршат македонскиот бунтовен дух.

Протерување на егзархиските кадри: Низ цела Македонија, граѓанските одбори поднесувале писмени протести и барања до османлиските власти за итно отстранување на егзархиските административци. Овој масовен отпор покажал дека македонското граѓанско општество ја препознало Егзархијата како туѓо тело кое има за цел да ја узурпира нивната автохтона борба за слобода и независна црква.

Граѓански бојкоти, протести и македонскиот народен отпор

Наметнувањето на егзархискиот матрикс во Македонија не поминало мирно. Наместо слепа послушност, на терен се појавиле масовни бранови од граѓански протести, штрајкови и тотален бојкот на црковно-училишните општини и егзархиските училишта од страна на македонските граѓани. [1, 2]

Тотален бојкот на егзархиските кадри: Локалните македонски црковно-училишни општини (како оние во Охрид, Скопје, Велес и Прилеп), кои со децении претставувале јадро на македонската културна самоодбрана, влегле во директен судир со централата на Егзархијата. Граѓаните масовно ги бојкотирале наметнатите бугарски митрополити, одбивајќи да присуствуваат на нивните богослужби и физички блокирајќи ги влезните врати на црквите. Македонските еснафи и занаетчии одбивале да плаќаат црковен данок за институција која отворено го негирала нивното автентично потекло.

Ученички бунтови против „бугаризацијата“: Најексплозивниот отпор се случил во самите образовни бастиони на пропагандата. Во Солунската машка гимназија „Св. Кирил и Методиј“ избиле серија од историски ученички бунтови и штрајкови (во 1883/1884 и 1888 година). Македонските ученици, меѓу кои биле и идните титани на револуционерното движење како Пере Тошев и Ѓорче Петров, кренале отворен глас против клерикализмот и наметнатата бугарска национална идеологија. Тие протестирале против деградацијата на македонските говори, барале настава на македонски јазик и итно намалување на наставниот кадар донесен директно од Кнежеството Бугарија. Како казна за овој антиегзархиски бунт, десетици македонски ученици биле брутално исклучени од гимназијата.

Организација на македонските учители: Револтот кулминирал и кај самите просветни работници на терен. Како што запишува и историската хроника, македонските учители почнале масовно легално да се здружуваат во свои независни учителски друштва (во Прилеп, Кукуш, Неврокоп) со цел да се заштитат од деспотизмот на Егзархијата и да го сочуваат својот автохтонен идентитет во образовниот систем.

Егзархиски милет

 Со султановиот ферман од 1870 година се креира Егзархискиот милет. Во овој период, административното користење на термините „Македонија“ и „Македонци“ било систематски потиснувано и негирано од страна на османлиските власти под притисок на соседните пропаганди. Македонското православно население било принудено да се запишува според еден од веќе постоечките признаени милети — или како Патријаршисти (грчки милет) или како Егзархисти (бугарски милет). Овој бирократски апарат оневозможувал официјално евидентирање на посебен македонски етнички код.

Рускиот страв од автентичниот македонски словенски корен

Руската стратегија за Панславизам се соочувала со сериозна идеолошка пречка во суштината на македонскиот идентитет. Русија имала прикриен страв од истакнувањето на автентичното македонско културно наследство. 

Словенската писменост, култура и духовна преродба не се дојдени од Русија или од зад Карпатите, туку се автохтонен културен период кој потекнува токму од Македонија и Балканот. Мисијата на Светите Кирил и Методиј и нивните ученици за описменување во Велика Морава и Панонија е проект созреан на македонско тло. Дури многу векови подоцна, со прифаќањето на христијанството и писменоста, Русите го презеле овој веќе готов и изграден проект и подоцна го реинтерпретирале за своите империјални цели, обидувајќи се да се претстават како „мајка заштитничка“ на сите Словени. Идејата за независна Македонија со своја автентична историја го уривала рускиот концепт за голема словенска држава на Балканот која би била потчинета на Санкт Петербург.

Разочарувањето на македонските дејци и сведоштвата за асимилацијата

Историјата недвосмислено покажува дека сите оние македонски дејци, свештеници и интелектуалци кои биле најзаслужни за формирањето и првичното етаблирање на Егзархијата во Македонија — верувајќи дека таа ќе донесе автокефалност на Охридската Архиепископија и признавање на македонската посебност — многу брзо биле длабоко разочарани. Сфаќајќи дека станале жртви на софистициран денационализаторски инженеринг, тие оставиле силни пишани сведоштва.

Митрополит Теодосиј Гологанов (Скопски): Еден од најгласните борци за црковна независност, кој директно се соочил со обидот на Егзархијата да го избрише македонскиот идентитет, во своето писмо до проигуменот Дионисиј во 1891 година јасно го запишал своето разочарување:

„Ние, Македонците, немаме толку мака од Турците... колку од Бугарите, Грците и Србите, кои како орли на стрв се фрлија врз оваа наша несреќна земја... Бугарите (Егзархијата) ја вршат најмизерната работа: го негираат македонското име и јазик и го заменуваат со ново (бугарско), за бугарските господари да се шират на туѓи територии... тоа е ново ропство, потешко од турското.“

Григор Прличев: Иако со години соработувал со словенските институции, во својата „Автобиографија“ и преку своите говори во Солунската егзархиска гимназија, Прличев остро го критикувал обидот на увезените егзархиски чиновници да го наметнат бугарскиот литературен јазик врз македонските ученици, презирајќи ги локалните говори. Тој отворено реагирал против суровоста на егзархискиот централизам кој ги деградирал домашните интелектуалци.

Кузман Шапкарев: Како еден од најплодните собирачи на македонско народно творештво, Шапкарев бил изложен на постојани притисоци, цензура и сомнежи од страна на Егзархијата и руските комитети затоа што неговите учебници и зборници биле напишани на автентични македонски говори. Тој во своите преписки со горчина констатирал дека егзархиските власти и софиските кругови не го допуштаат развојот на македонските карактеристики, туку бараат слепа потчинетост.

Ѓорѓи Пулевски: Сведочејќи за административната стапица на Егзархијата, тој во својата „Тријазичник“ уште во 1875 година децидно ја дефинирал македонската посебност надвор од рамките на егзархискиот милет:

„Народ се велел луѓе кои се од еден род и кои зборуваат еден збор... така и Македонците се народ, а местото нивно е Македонија.“

Заклучок: Неуспешниот обид за вештачки етнички инженеринг

Иако Султанскиот Егзархиски милет првично бил поддржан и возобновен со помош на голем број македонски дејци (кои во неа гледале спас од патријаршизмот), на крајот тој се покажал како двојна алатка:

Руска алатка за суптилен етнички инженеринг и бришење на посебноста на македонскиот народ преку Пансловенскиот фонд.

Османлиска алатка со која Високата порта пред Европа лажно се претставувала како реформатор кој ги почитува договорите за правата на верските малцинства.

Денешната засилена бугарска пропаганда, која агресивно лиферува административни османлиски списоци, преписки на руски конзули и егзархиски црковни папири, свесно ги игнорира историските околности. Софиските историчари и политичари градат митови врз документи кои настанале во време на строг етнички инженеринг, кога на Македонците со закон им било забрането да се запишуваат под сопственото национално име и биле административно принудени да бидат заведени како „Бугари“ (егзархисти). Верувањето во веродостојноста на тие присилни рамки не е ништо друго освен слепо прифаќање на еден вештачки геополитички проект, кој не успеал тогаш, а нема да успее ни денес да го избрише автохтониот македонски код.

Егзархиската пропаганда, започната со материјали од Турција, а подоцна разгранета со милиони рубљи од руските комитети, имала за цел преку училиштата и црквите да креира нова реалност. Меѓутоа, овој обид за наметнување туѓ национален матрикс врз македонското население на долг рок се покажал како историски неуспех. Брзото разочарување на самите македонски основачи на ова движење е најсилниот доказ дека автентичниот македонски идентитет и стремеж за автономија опстојале наспроти силниот институционален притисок.

Брзото разочарување на самите македонски основачи на ова движење е најсилниот доказ дека автентичниот македонски идентитет и стремеж за автономија опстојале наспроти силниот институционален притисок.

Денешните анахрони тврдења на одредени политички и историски кругови кои слепо веруваат во веродостојноста на османлиските административни документи и платените егзархиски списоци од тоа време, всушност паѓаат во замката на тогашниот геополитички инженеринг, занемарувајќи ги присилните рамки во кои македонскиот народ морал да опстојува за да си го зачува христијанскиот корен.

Оние кои денес се нарекуваат наследници на оваа идеологија — модерните „егзичари“ кои шират некаков задоцнет „егзархизам“ кон луѓето што подлегнуваат под ваквите лажни тези — набрзо ќе сфатат дека седат на трула штица. Тоа што денес слепо го прифаќаат и го слават како некаков историски аргумент е всушност проект без корен и без плод, кој не успеал во екот на својата најголема моќ во 19 век, а уште помалку може да заживее денес во современиот свет, каде македонската посебност е историски и научно запечатен факт.

Бугарската егзархија како алатка за етнички инженеринг

 Бугарската егзархија како алатка за етнички инженеринг: Руските панславистички интереси и потиснувањето на македонскиот идентитет.

Прашањето за формирањето на Бугарската егзархија во 1870 година и нејзиното дејствување на Балканот претставува еден од клучните моменти во поновата историја на регионот. Иако првично претставена како верска институција која треба да ги заштити православните Словени од грчката духовно-културна доминација (патријаршизмот), подлабоката геополитичка анализа открива дека таа послужила како моќна алатка за етнички инженеринг на Царска Русија и административен маневар на Османлиската Империја.

Формирање и официјална цел на Бугарската егзархија

Бугарската егзархија е формирана со ферман (декрет) на султанот Абдул Азиз на 28 февруари 1870 година, по долгогодишни борби на словенското население во рамките на Османлиската Империја против Цариградската патријаршија.

Официјална цел: Ослободување на православното словенско население од грчкото црковно влијание, воведување на словенскиот јазик во богослужбата и формирање независна црковна структура.

Реална геополитичка заднина: Создавање на посебен етно-религиозен ентитет (милет) кој ќе послужи како основа за идно ширење на државни влијанија на Балканот.

Логистичкиот почеток: Цариград како центар на пропагандата

Во почетната фаза од формирањето на овој проект, целокупната издавачка, печатарска и кадровска дејност за Егзархијата доаѓала директно од внатрешноста на Отоманската Империја (Турција).

Сите рани книги, учебници, пропагандни материјали, како и свештеничкиот и административен кадар, биле диригирани од Цариград. Ова било стратешки дозволено од Високата порта за да се контролира словенското движење во главниот град, веднаш до резиденцијата на Султанот. На тој начин, преку турски одобрени печатници и публикации, се поставувале темелите на она што подоцна требало да се претстави како унифициран национален блок.

Рускиот етнички инженеринг и кодот „Бугарија“

Царска Русија, водена од својата стратешка цел за излез на топлите мориња (Егејското Море и Босфорот), во Егзархијата видела совршена алатка за доминација врз јазична и културна основа преку идеологијата на Панславизмот.

Во руската царска дипломатија, терминот „Бугарија“ бил искористен како своевиден политички код за Словените во Европска Турција. Ова се надоврзува на историскиот контекст од 10 и 11 век, кога византиската администрација ја формирала темата Бугарија — територијално-административна единица која не го означувала етничкиот состав, туку географски опфаќала простор на кој претходно егзистирала лабава федерација на словенските Склавинии. Русија го искористила овој веќе постоечки историски конструкт за да го унифицира словенското население под еден заеднички назначен именител, кој полесно би се контролирал и анектирал во нивната сфера на влијание.

Финансирањето од Рускиот пансловенски фонд

Како што Егзархијата ги отворала првите црковни училишта и печатници на Балканот, логистиката преминала во рацете на руската државна стратегија. Институционалната мрежа, првите стипендисти, преродбеници и писатели биле системски финансирани од Рускиот пансловенски фонд (официјално познат како Словенски благотворителен комитет).

Овој фонд, раководен од клучни руски панслависти како грофот Игнатиев, имал за цел да создаде интелектуална елита која безрезервно ќе ги застапува руските интереси.

Печатници и издавачки центри: Преку средства од руските комитети се субвенционирале печатниците кои масовно преведувале и дистрибуирале литература наменета за училиштата на Егзархијата, како што била познатата печатница на Македонецот Христо Г. Данов (кој под влијание на егзархискиот матрикс отворил големи книжарници и издавачки центри во Пловдив, Софија и Солун), како и печатницата на македонскиот преродбеник Партенија Зографски, чии рани обиди за воведување учебници подоцна биле искористени и калапени според официјалните егзархиски јазични норми.

Писатели, преродбеници и стипендисти: Голем број македонски интелектуалци од тоа време биле привлечени со стипендии за да студираат во Русија (Одеса, Москва, Санкт Петербург) токму преку овој фонд. Писатели и дејци како Рајко Жинзифов, Константин Миладинов и Григор Прличев (во одредени фази од својот живот), како и голем број свештени кадри, добивале директна финансиска и логистичка поткрепа од Москва и Одеса со цел да работат на словенското описменување. Иако многумина од нив имале искрени и автентични македонски побуди за заштита на својот народ од Грците, нивните трудови биле цензурирани, уредувани и објавувани во рамките на политичкиот код на „Бугарството“ диригиран од фондот.

Забраната на името Македонија и притисокот на Милет-системот

Во Османлиската Империја, општеството било организирано според милет-системот (верски заедници), каде што националноста во модерна смисла не била признаена. Постоеле само Рум-милет (грчки/православен), Еврејски, Ерменски и Муслимански милет.

Со султановиот ферман од 1870 година се креира Егзархискиот милет. 

Со султановиот ферман од 1870 година се креира Егзархискиот милет. Во овој период, административното користење на термините „Македонија“ и „Македонци“ било систематски потиснувано и негирано од страна на османлиските власти под притисок на соседните пропаганди. Македонското православно население било принудено да се запишува според еден од веќе постоечките признаени милети — или како Патријаршисти (грчки милет) или како Егзархисти (бугарски милет). Овој бирократски апарат оневозможувал официјално евидентирање на посебен македонски етнички код.

Рускиот страв од автентичниот македонски словенски корен

Руската стратегија за Панславизам се соочувала со сериозна идеолошка пречка во суштината на македонскиот идентитет. Русија имала прикриен страв од истакнувањето на автентичното македонско културно наследство.

Словенската писменост, култура и духовна преродба не се дојдени од Русија или од зад Карпатите, туку се автохтонен културен период кој потекнува токму од Македонија и Балканот. Мисијата на Светите Кирил и Методиј и нивните ученици за описменување во Велика Морава и Панонија е проект созреан на македонско тло. Дури многу векови подоцна, со прифаќањето на христијанството и писменоста, Русите го презеле овој веќе готов и изграден проект и подоцна го реинтерпретирале за своите империјални цели, обидувајќи се да се претстават како „мајка заштитничка“ на сите Словени. Идејата за независна Македонија со своја автентична историја го уривала рускиот концепт за голема словенска држава на Балканот која би била потчинета на Санкт Петербург.

Разочарувањето на македонските дејци и сведоштвата за асимилацијата

Историјата недвосмислено покажува дека сите оние македонски дејци, свештеници и интелектуалци кои биле најзаслужни за формирањето и првичното етаблирање на Егзархијата во Македонија — верувајќи дека таа ќе донесе автокефалност на Охридската Архиепископија и признавање на македонската посебност — многу брзо биле длабоко разочарани. Сфаќајќи дека станале жртви на софистициран денационализаторски инженеринг, тие оставиле силни пишани сведоштва.

Митрополит Теодосиј Гологанов (Скопски): Еден од најгласните борци за црковна независност, кој директно се соочил со обидот на Егзархијата да го избрише македонскиот идентитет, во своето писмо до проигуменот Дионисиј во 1891 година јасно го запишал своето разочарување:

„Ние, Македонците, немаме толку мака од Турците... колку од Бугарите, Грците и Србите, кои како орли на стрв се фрлија врз оваа наша несреќна земја... Бугарите (Егзархијата) ја вршат најмизерната работа: го негираат македонското име и јазик и го заменуваат со ново (бугарско), за бугарските господари да се шират на туѓи територии... тоа е ново ропство, потешко од турското.“

Григор Прличев: Иако со години соработувал со словенските институции, во својата „Автобиографија“ и преку своите говори во Солунската егзархиска гимназија, Прличев остро го критикувал обидот на увезените егзархиски чиновници да го наметнат бугарскиот литературен јазик врз македонските ученици, презирајќи ги локалните говори. Тој отворено реагирал против суровоста на егзархискиот централизам кој ги деградирал домашните интелектуалци.

Кузман Шапкарев: Како еден од најплодните собирачи на македонско народно творештво, Шапкарев бил изложен на постојани притисоци, цензура и сомнежи од страна на Егзархијата и руските комитети затоа што неговите учебници и зборници биле напишани на автентични македонски говори. Тој во своите преписки со горчина констатирал дека егзархиските власти и софиските кругови не го допуштаат развојот на македонските карактеристики, туку бараат слепа потчинетост.

Ѓорѓи Пулевски: Сведочејќи за административната стапица на Егзархијата, тој во својата „Тријазичник“ уште во 1875 година децидно ја дефинирал македонската посебност надвор од рамките на егзархискиот милет:

„Народ се велел луѓе кои се од еден род и кои зборуваат еден збор... така и Македонците се народ, а местото нивно е Македонија.“

Заклучок: Неуспешниот обид за вештачки етнички инженеринг

Иако Султанскиот Егзархиски милет првично бил поддржан и возобновен со помош на голем број македонски дејци (кои во неа гледале спас од патријаршизмот), на крајот тој се покажал како двојна алатка:

Руска алатка за суптилен етнички инженеринг и бришење на посебноста на македонскиот народ преку Пансловенскиот фонд.

Османлиска алатка со која Високата порта пред Европа лажно се претставувала како реформатор кој ги почитува договорите за правата на верските малцинства.

Егзархиската пропаганда, започната со материјали од Турција, а подоцна разгранета со милиони рубљи од руските комитети, имала за цел преку училиштата и црквите да креира нова реалност. Меѓутоа, овој обид за наметнување туѓ национален матрикс врз македонското население на долг рок се покажал како историски неуспех. Брзото разочарување на самите македонски основачи на ова движење е најсилниот доказ дека автентичниот македонски идентитет и стремеж за автономија опстојале наспроти силниот институционален притисок

КРАХОТ НА ЕДНА ИЛУЗИЈА

 КРАХОТ НА ЕДНА ИЛУЗИЈА: Како бугарскиот шовинизам се сопна од сопствените историски фалсификати

Неодамнешниот бран од триумфализам меѓу бугарските национал-шовинисти и иредентисти, поттикнат од медиумските шпекулации за наводниот пренос на посмртните останки на Цар Самоил од Грција во Бугарија, уште еднаш ја оголе загрижувачката опсесија на Софија со македонското прашање.

Прогласувајќи го овој чин за „смртен удар врз македонизмот“ и ликувајќи дека Македонците наводно останале „без глас“, бугарските националисти покажаа длабоко непознавање на суштината на македонското битие, но и паничен страв од вистината.

Македонштината не извира од гробови, таа живее во луѓето

Што е тоа што бугарските шовинисти го нарекуваат „македонизам“? Ако под тој поим подразбираат вештачка творевина која може да се урне со преместување на еден саркофаг, тогаш тие живеат во тешка заблуда.

Македонштината во Македонија е жива, пркосна и непоколеблива.

По секоја ваква евтина провокација, таа станува уште посилна и поконсолидирана.

Нашиот идентитет не е куќа од карти што може да се урне со политички притисоци.

За разлика од бугарскиот национал-шовинистички наратив, македонскиот идентитет не се храни со омраза кон соседите, ниту пак зависи од надворешни признанија или негирања.

Бугарската страна својот идентитет очајнички го врзува за коски, за кои дури и одредени научни медиуми во самата Бугарија признаваат дека не постојат сигурни докази оти се човечки. За разлика од нив, македонскиот идентитет е вграден во живиот јазик, културата, колективната меморија и секојдневниот пркос на овој народ.

Самоволие и кршење на Договорот: Како Софија го минираше „заедничкото чествување“

Најголемиот апсурд во оваа политичка претстава лежи во фактот што токму Бугарија со години инсистираше на „заедничко чествување“ на Цар Самоил. Но, откако беше постигната макотрпна согласност во Мешовитата комисија, Софија самата го прекрши и го обесмисли тој процес.

Македонската страна не само што беше целосно исклучена и неизвестена за овие задкулисни игри, туку Софија манифестираше врвно самоволие.

Без никаква согласност од македонските колеги – што е директна обврска од потпишаните билатерални договори – на надгробната плоча или саркофагот самоволно беше испишана формулацијата „Цар на Бугарите“.

Овој чин е грубо искривување на историјата, фалсификување на фактите и политичка кражба на средновековното наследство. Со овој потег, Бугарија докажа дека нејзината цел никогаш не била искрен дијалог или заедничка европска иднина, туку обид за етнички инженеринг на минатото.

Македонскиот глас е премногу гласен за да биде замолчен

Илузијата на бугарските иредентисти дека Македонците останале „без глас“ брзо ќе се распрсне пред ѕидот на реалноста. Македонскиот глас е гласен, чист и аргументиран.

Тој не се потпира на шовинистички памфлети, туку на правото на самоопределување и на историскиот континуитет на еден народ кој опстојал и покрај многу поголеми бури од сегашните евтини политички провокации од Софија.

Наместо „смртен удар за македонизмот“, овој скандал претставува дефинитивен автогол за бугарската дипломатија и историографија. Пред очите на меѓународната јавност, тие уште еднаш се претставија како некредибилен партнер кој не ги почитува сопствените потписи и договори.

Директниот судир помеѓу ВМОРО и Егзархијата

 Директниот судир помеѓу ВМОРО и Егзархијата на теренот во Македонија

Формирањето на Македонската револуционерна организација во 1893 година во Солун го означи почетокот на најжестокиот и најдиректен фронтален судир против Бугарската егзархија. Македонските револуционери сфатиле дека за да се извојува независност и автономија, прво мора да се скрши административниот и духовен оков на егзархиската машинерија, која преку своите платени кадри ја контролирала Македонија.

Судирот не останал само на идеолошко ниво — на теренот во македонските градови и села се водела вистинска војна за превласт Внатрешна македонска револуционерна организација - Википедија:

1. Две спротивставени филозофии: „Еволуција“ наспроти Револуција

Помеѓу двете страни постоел непремостлив јаз во целите и методите:

Егзархијата ја застапувала т.н. линија на мирна еволуција. Нивната цел била преку училиштата и црквите постепено да го асимилираат македонското население и да создадат терен за идно припојување на Македонија кон Бугарија. Затоа, тие барале апсолутна лојалност кон Султанот и ги прекорувале сите револуционерни идеи.

ВМОРО ја застапувала линијата на вооружена револуција со крајна цел — создавање на самостојна и автономна македонска држава. Организацијата барала народот да престане да им верува на туѓите црковни центри и да ја преземе судбината во свои раце.

2. Преземање на црковно-училишните општини

Првиот стратешки чекор на Организацијата бил внатрешно „киднапирање“ на локалните институции. Војводите и револуционерните комитети почнале систематски да ги преземаат позициите во локалните црковно-училишни општини кои претходно биле под контрола на егзархиските чиновници.

Револуционерите, користејќи го својот авторитет, поставувале свои локални македонски учители кои наместо егзархиска пропаганда, меѓу децата и селаните ширеле револуционерни идеи и ја подигале македонската национална свест.

Паричните средства од црковните каси, кои Егзархијата ги собирала од македонскиот народ, ВМОРО почнала насила да ги конфискува и да ги пренасочува за купување на оружје, муниција и опремување на комитските чети.

3. Физички прогон и ликвидација на егзархиските шпиони

Егзархиските владици и директори на училишта во Македонија дејствувале како продолжена рака на туѓите тајни служби и често соработувале со отоманската власт. Тие редовно ги кодошеле и ги пренесувале имињата на македонските револуционери и војводи кај турските паши и воени заптии.

Одговорот на Централниот комитет на ВМОРО бил немилосрден:

Протерување: На голем број егзархиски директори и емисари испратени од Софија и Цариград им бил даден рок од 24 часа да ја напуштат Македонија, под закана со смрт.

Ликвидации: Специјалните терористички групи на Организацијата извршиле серија атентати врз најтврдокорните егзархиски агенти, шпиони и свештеници кои одбивале да му се потчинат на револуционерниот закон на ВМОРО. Самиот Гоце Делчев во повеќе наврати отворено изјавувал дека Егзархијата е „непријател на македонското ослободување“ исто колку и самиот отомански султанат.

4. Неутрализирање на Врховизмот

Судирот кулминирал кога Егзархијата отворено го поддржала т.н. Врховизам (Врховниот македонски комитет од Софија), кој се обидел со сила и надворешни чети да ја преземе контролата врз ВМОРО на теренот. За време на солунските конгреси, македонските револуционери донеле децидна одлука: секоја надворешна чета која ќе влезе во Македонија без дозвола на локалниот војвода, ќе се смета за непријателска и ќе биде разоружана или уништена.

Овој крвав судир јасно покажал дека автентичното македонско револуционерно движење се родило и опстанало преку директна војна против егзархискиот асимилаторски систем. Каменот и пропагандните плочи со кои султановата Егзархија ги маркирала македонските цркви не успеале да го сопрат револуционерниот замав на четите, кои со оружје во рака ја испишале борбата за независна Македонија.

Annales Quedlinburgenses

 In the official Annals of Quedlinburg (Annales Quedlinburgenses), where chroniclers meticulously recorded all foreign delegations paying homage to Emperor Otto I in March 973, the envoys of Samuel and his brothers were documented using the following Latin term:

"…legati Cometulorum" or, in translation: "Envoys of the Cometuli / Sons of the Comes."

The word "Cometuli" is a Latinised form of Cometopuli (the sons of Comes Nikola – David, Moses, Aaron, and Samuel).

This specific record is crucial for two key historical reasons:

Complete separation from Bulgaria: At that very same assembly in Quedlinburg, the German chroniclers separately recorded the envoys from Bulgaria ("legati Bulgariorum"). This means that to the German court and the European public of the time, the envoys of the Bulgarians and the envoys of the Cometopuli were two entirely different delegations representing distinct political entities.

Diplomatic rank: The chroniclers list Samuel's envoys in the same rank as the emissaries of the most powerful European nations of that era – the Romans (Byzantines), Italians, Hungarians, Danes, and Russians. This demonstrates that Samuel’s state, even in its inception (973 AD), was treated as a significant international factor.

A Shared Border

There was a period when a shared border or immediate neighborly contact existed between the two empires.

After Otto I the Great founded the Holy Roman Empire, German borders rapidly expanded eastward toward the Hungarian plains. At the same time, following the fall of the Eastern Bulgarian Kingdom under Byzantine rule in 971, the state of the Cometopuli (the core of the future Samuil's Empire) quickly expanded to the north.

Samuel captured the regions around Belgrade, Braničevo, and Srem (present-day Sremska Mitrovica). Consequently, his state reached the Danube River, directly bordering the March of Austria (Ostarrîchi), which was then a part of the German Empire.

This geographical proximity is the primary reason why it was of vital importance for Samuel to send diplomats to Quedlinburg. His objective was to secure the northern and western fronts through an alliance with the Germans while waging war to the south against Byzantium.

Создавањето на внатрешниот отпор

 Создавањето на внатрешниот отпор и тајните друштва во егзархиските институции

Агресивниот обид на Бугарската егзархија целосно да го претопи македонското население во својот конструиран идентитетски калап на крајот предизвикал силен контраефект. Наместо да создаде послушни поданици, егзархискиот образовен систем — во кој со сила се наметнувал туѓ јазик и строга централизација — станал вистински инкубатор за македонскиот национален отпор.

Младата македонска интелигенција, која се школувала во клучните егзархиски центри (како Солунската машка гимназија „Св. Кирил и Методиј“), многу брзо го препознала асимилаторскиот карактер на оваа црковно-просветна пропаганда и почнала тајно да се организира против неа:

1. Бунтовите во Солунската гимназија и барањето за македонски јазик

Солунската машка гимназија била замислена како главен расадник на егзархиски кадри во Македонија. Меѓутоа, уште во 1880-тите години таму избиваат серија масовни ученички бунтови.

Најголемиот бунт се случува во 1888 година, кога учениците (меѓу кои биле и идните клучни македонски револуционери како Даме Груев, Петар Попарсов и други) отворено се кренале против раководството на гимназијата испратено од Цариград.

Главните барања на учениците биле: смена на егзархиските професори, воведување на локалните македонски говори во наставите наместо наметнатиот источнобугарски јазик и поголема автономија на самата гимназија.

Одговорот на Егзархијата бил брутален — десетици македонски ученици биле исклучени и протерани од Солун, што дополнително ја радикализирало младата генерација.

2. Формирањето на Младата македонска книжевна дружина (1891)

Откако сфатиле дека во рамките на егзархиските институции е невозможно слободно да се изрази македонската посебност, група интелектуалци (поранешни ученици од Македонија) во Софија го формираат тајното друштво Млада македонска книжевна дружина. Ова друштво почнува да го издава списанието „Лоза“, поради што членовите биле наречени Лозари (Петар Попарсов, Даме Груев, Крсте Мисирков, Георги Баласчев и др.).

Целта на ова тајно друштво била да го одбрани македонскиот идентитет и постепено да воведе посебна македонска јазична норма базирана на македонските дијалекти.

Реакцијата на егзархиските кругови била панична. Официјалните весници на Егзархијата веднаш ги прогласиле Лозарите за „опасни сепаратисти“ и „сепаратисти кои сакаат да ја уништат бугарштината во Македонија и да создадат посебна нација“. Под притисок на Егзархијата, списанието „Лоза“ набрзо било забрането од тамошните власти, а друштвото растурено.

3. „Стамболовштината во Македонија“ и раѓањето на револуционерната идеја

Во 1894 година, Петар Попарсов (еден од основачите на ВМОРО) под псевдоним ја објавува својата култна брошура „Стамболовштината во Македонија и нејзините претставници“. Оваа книга е можеби најсилниот, директен историски документ против егзархискиот терор во Македонија.

Во неа, Попарсов отворено ја обвинува Егзархијата дека спроведува идентична политика како и Стефан Стамболов (тогашниот бугарски премиер) — деспотска, асимилаторска и погубна за Македонците.

Тој пишува дека Егзархијата со своите платени чиновници и владици сака „да го збрише македонското битие“ и дека таа институција работи против слободата на македонскиот народ, обидувајќи се да ја претвори Македонија во обична сопствена колонија.

Токму овој радикален прекин со егзархискиот концепт ја родил идејата за целосно независна политичка и револуционерна борба. Основачите на Македонската револуционерна организација (МРО / ВМОРО) во 1893 година во Солун решиле дека ослободувањето на Македонија мора да се извојува надвор и против влијанието на сите туѓи пропаганди, вклучувајќи ја на прво место и самата Егзархија.

Протестите на македонските општини

 Протестите на македонските општини и конзулските извештаи против егзархискиот црковен диктат

Обидот на Бугарската егзархија административно да загосподари со македонските градови наишол на жестока и организирана реакција кај локалното население. Македонските црковно-училишни општини, кои со децении самите ги финансирале и граделе своите храмови (како што е случајот со ктиторството на д-р Мишайков во Битола), одбивале да ја прифатат централизираната власт на егзархиските владици испратени од Цариград.

Архивските документи, тогашниот печат и извештаите на странските конзули во Солун, Битола и Скопје содржат голем број сведоштва за овој отворен народен бунт:

1. Бојкотот и прогонот на егзархиските владици

Кога Егзархијата, со помош на отоманските берати (султански декрети), се обидувала да ги устоличи своите владици во Македонија, граѓаните во повеќе наврати реагирале со масовни протести, па дури и со физичко спречување на нивното влегување во градовите.

Примерот во Скопје (1872–1874):

 Кога во Скопје бил испратен егзархискиот владица Доротеј, локалното население организирало целосен бојкот. Општината одбила да му ги предаде клучевите од црквите, а граѓаните јавно протестирале пред турскиот паша, барајќи Доротеј да биде отстранет бидејќи не ги застапувал интересите на локалното население, туку спроведувал туѓа политика. Поради огромниот народен притисок, тој на крајот бил принуден да си замине.

Примерот во Охрид и Велес:

 Слични драматични настани се случувале и во овие преродбенски центри, каде што народот со месеци одбивал да ги прими егзархиските претставници, барајќи автономија за своите локални црковни институции.

2. Протестите преку тогашниот печат

Тогашните весници кои излегувале на Балканот и во Цариград често пренесувале писма од огорчени македонски граѓани. Во нив отворено се протестирало против фаворизирањето на источнобугарските кадри и бруталниот поткуп што го вршеле егзархиските агенти. Во едно писмо од Велес, објавено во тогашниот печат, јавно се поставува прашањето: „Зошто Цариград ни праќа луѓе кои не го разбираат нашиот јазик и кои гледаат на нас со потценување, како на некаква пониска класа?“

3. Сведоштвата на странските конзули во Македонија

Борбата околу македонските цркви била будно следена од дипломатските претставници на големите европски сили стационирани во Битола и Солун. Нивните извештаи до владите во Виена, Лондон, Париз и Рим се можеби најобјективниот доказ за вештачкиот карактер на егзархиската пропаганда:

Австриските конзулски извештаи:

 Во извештаите на австроунгарските конзули од Битола јасно се нагласува дека „борбата за егзархијата не е верско прашање, туку чисто политичка акција финансирана со странски средства“. Конзулите нотираат дека отоманските власти активно им помагаат на егзархистите со цел дополнително да го поцрнат и ослабнат влијанието на Грците, притоа целосно игнорирајќи ги автентичните барања на локалните Македонци.

Британските дипломатски белешки:

 Британските конзули со загриженост известувале за суровоста на оваа црковна поделба. Тие опишуваат како егзархиските агенти користат закани и пари за да ги принудат сиромашните рурални средини да го сменат својот црковен статус, предупредувајќи дека ваквиот агресивен инженеринг создава трајни и крвави поделби меѓу сожителите во Македонија.

Овие историски документи јасно докажуваат дека егзархискиот проект во Македонија не бил пречекан со безусловна поддршка. Напротив, тој бил препознаен како окупаторска и асимилаторска структура против која македонските граѓани, општини и интелектуалци воделе постојана, тешка и документирана борба за зачувување на својата посебност.

Султанскиот егзархиски идентитет

 Султанскиот егзархиски идентитет е еден од најкомплексните и најагресивните примери за социјален и национален инженеринг на Балканот во XIX век. Иако денес се претставува како некаков „природен процес“, историските документи и конзулските извештаи откриваат дека се работи за државно-политички конструкт, создаден со заемни интереси на Царска Русија и Отоманската империја, а реализиран преку брутални методи на терен: од административна присила, преку верска пропаганда, па сè до директен поткуп на осиромашеното население.

Еве детална анализа за тоа како функционирала оваа системска машинерија за создавање вештачки идентитет преку злоупотреба на религијата и словенството:

1. Геополитичката позадина: Русија, Портата и „замачкувањето очи“ на Западот

По Кримската војна, големите европски сили вршеле огромен притисок врз Отоманската империја да спроведе реформи и да им даде слобода на христијаните. За да го задоволи Западот, а истовремено да го задржи православното население под своја контрола, Високата порта (под силно влијание на рускиот амбасадор во Цариград, грофот Николај Игнатиев) во 1870 година со Султански ферман ја создава Бугарската егзархија.

Целта на Султанот: Да ја разбие дотогашната семоќна Грчка патријаршија и да ги скара православните христијани меѓу себе по етничка линија, водејќи се по старото римско правило „Раздели па владеј“ (Divide et impera).

Целта на Русија: Да создаде свој сопствен силен сателит на Балканот кој ќе и обезбеди излез на топлите мориња. За таа цел, панславистичката политика на Русија го искористила заедничкиот словенски корен како совршена алатка за одвојување на населението од грчкото црковно влијание.

2. Административна присила преку османлиските власти

Егзархијата не настанала со референдум, туку со декрет од Султанот, што значи дека зад нејзиното ширење стоел целиот репресивен апарат на Отоманската држава.

Локалните турски паши, кајмаками и мудири на терен добивале наредби да ги фаворизираат егзархиските свештеници.

Доколку едно македонско село одбиело да ја прими Егзархијата и сакало да остане независно или во рамките на старата Охридска архиепископија (која претходно била укината), турските власти применувале репресија. Селаните биле апсени под обвинение за „бунт против Султанот“, им биле наметнувани повисоки даноци, а црквите и училиштата им биле насилно одземани и предавани во рацете на Егзархијата.

3. Материјален поткуп на сиромашното и неписмено население

Македонија во втората половина на XIX век е регион исцрпен од ајдутство, војни, турски беззаконија и екстремна економска бедотија. Поголемиот дел од руралното население бил неписмен и немал развиена модерна национална свест – луѓето се идентификувале едноставно како „христијани“ или „раја“. Токму тука Егзархијата ја применила својата најмоќна алатка: парите.

Бесплатно образование како стапица: Со огромни буџети дотирани директно од руски фондови и од Цариград, Егзархијата отворала мрежа на училишта. На сиромашните македонски семејства им се нудело бесплатно школување, бесплатни учебници, облека и храна за нивните деца во интернатите (како во Солун и Битола). Условот бил само еден: децата да се запишат како „Бугари“.

Директен поткуп на локални првенци: Егзархиските агенти и мисионери оделе по селата и буквално со пари ги поткупувале селските кметови, попчиња и учители. На сиромашните селани им ги плаќале долговите кон турските бегови или им купувале стока и жито во замена за потпис дека селото преминува под Егзархијата. За неписмениот селанец, чиј приоритет бил физичкиот опстанок на неговото семејство, овој финансиски појас за спасување значел и прифаќање на наметнатиот црковен идентитет.

4. Злоупотреба на религијата за градење „посебност од Грците“

Најголемиот адут на оваа пропаганда бил јазикот на богослужбата. Со векови, Грчката патријаршија насила го наметнувала грчкиот јазик во црквите, кој за локалното словенско население во Македонија бил целосно неразбирлив.

Егзархијата го искористила ова незадоволство и понудила богослужба на црковнословенски јазик. За обичниот човек, кој конечно во црквата слушал зборови што ги разбира, ова изгледало како ослободување. Но, тоа било вештачка замена на тези: под превезот на „словенската блискост“ и спасот од гркоманијата, на населението му бил подметнат готов, конструиран национален идентитет со кој тие немале реална историска врска. Верската припадност кон црквата автоматски била изедначувана со националност во отоманскиот систем на „милети“.

Епилог: Еден пропаднат и суров инженеринг

Овој султански и егзархиски проект, иако краткотрајно успеал да контролира голем дел од институциите и да ги маркира црквите со пропагандни плочи (како оваа во Битола), во историска смисла доживеал целосен крах. Вештачкиот идентитет купен со пари и наметнат со султански бајонети не успеал да пушти длабоки корени кај народот во Македонија.

Поради својата агресивна природа, желбата за целосна асимилација и негирањето на автентичните локални македонски карактеристики, оваа политик

Ктиторството на д-р Мишайков

 Аналитички осврт: Ктиторството на д-р Мишайков, егзархискиот конструкт и физичките интервенции врз Битолската плоча (1876)

Натписот на Битолската ктиторска плоча од 1876 година претставува класичен палеографски пример каде што искрениот локален патриотизам и приватното ктиторство на едно познато лице биле инструментализирани за пошироки геополитички цели, но и сведоштво за подоцнежните обиди за бришење на историските траги.

1. Приватното ктиторство како темел на комплексот

Фактите јасно покажуваат дека иницијативата и финансискиот товар за овој црковно-просветен центар не доаѓаат од никаква централизирана црковна институција, туку од приватно лице. Д-р Константин Мишайков, со сопствени средства и преку заложување на семејниот имот, ја купува парцелата кај Пипер хан за да изгради црква, параклис, училишта и книжарница за потребите на локалното население во Битола. Меѓутоа, токму во овој период на Балканот се појавува Бугарската егзархија, која под закрила на Отоманската империја почнува насилно и административно да ги презема веќе изградените локални храмови.

 2. Двојазичноста како одраз на султановиот декрет

Причината поради која плочата е изработена како двојазична – на црковнословенски јазик со локални македонски јазични рефлекси и на грчки јазик – лежи во официјалната поделба извршена со посредство на Високата порта (Отоманската власт). Во обид да ги контролира христијанските подлози и да воспостави рамнотежа меѓу Грчката патријаршија и новоформираната Егзархија, Портата налагала двојазично легитимирање на имотите на битолскиот пазар. Црковнословенскиот текст служел за внатрешна верска идентификација на населението, додека грчкиот бил законскиот јазик на трговијата и администрацијата.

3. Егзархискиот идентитет како пропагандна и геополитичка манипулација

Султанскиот егзархиски религиски идентитет во својата суштина не е автохтон израз на населението, туку политичко-инженерски конструкт на Царска Русија и Отоманската порта. Овој проект бил дизајниран со две основни цели:

* Да му се замачкаат очите на Западот и на големите европски сили дека Империјата наводно спроведува верски реформи и дава слободи.

* Да се создаде вештачка поделба на православното население на Балканот заради полесна контрола.

Токму затоа, грубото врежување на огромните букви со натписот „БЪЛГАРСКѪТѪ ЕКЗАРХІѬ“ во средината на плочата претставува чиста манипулација. Тоа е насилен обид на една новосоздадена институција да го маркира како „свој“ приватниот имот на битолскиот доктор, користејќи го каменот за агресивна институционална пропаганда.

 4. Физичкото оштетување по 1913 година

Видливите траги од вандализам и нерамномерното длабење на буквите настанале во периодот по 1913 година, кога Битола потпаѓа под српска власт. Српските свештеници и администрација, во обид целосно да ја дебугаризираат црквата и регионот, со длето насила ги отстраниле термините кои асоцирале на Егзархијата и бугарскиот идентитет. Овие интервенции се направени грубо, оставајќи ги соголените јами на местата каде што стоеле зборовите како „българска“ и „българския“.

5. Односот на повоената власт (по 1945 година)

Спротивно на некои современи тврдења, по 1945 година комунистичката власт воопшто не ја ни допрела плочата. Новиот социјалистички режим имал радикално поинаков фокус – религијата, црквите и богослужбата воопшто не ги интересирале ниту пак биле приоритет на државниот апарат, кој бил насочен кон секуларизација на општеството и економска обнова. Архивата и историската пракса покажуваат дека доколку повоената тајна служба или државните органи навистина решеле да интервенираат врз таков споменик, тие располагале со капацитет да го направат тоа целосно, професионално и хируршки прецизно – односно без да остават какви било видливи траги и аматерски оштетувања со длето какви што се гледаат на оваа плоча уште од времето на Кралството Србија.

 6. Неуспешен проект со погубни последици

И покрај масовното покажување на вакви егзархиски пропагандни плочи како некаков „историски доказ“, овој политички конструкт на крајот се покажа како историски неуспешен проект, бидејќи не успеа трајно да го смени автентичниот код на локалното население. Методите на оваа црковно-политичка пропаганда, нејзиниот притисок за асимилација, негирање на локалните специфики и поделба на семејствата во Македонија можат да се оценат како исклучително погубни политики, кои по своите долгорочни општествени последици оставиле потешки траги дури и од најригидните тоталитарни системи на XX век, вклучувајќи го и сталинизмот.