Писмото до Ефрем Каранов

 Фактот што постојано се навраќате на истото писмо до Малешевски само докажува дека немате друг документарен извор. Конструкцијата 'си сме българи' е класичен македонски дијалектен идиом за иронија и предавање пред маката ('што да правиме, такви си сме'), кој воопшто не постои во бугарската јазична норма како израз на национална гордост.

Ако Делчев навистина имал чиста бугарска национална свест во современа смисла и бил 'толку голем Бугарин', покажете барем уште едно единствено негово писмо каде што јасно, директно и без никаков подтекст на 'болест', срам или иронија пишува дека лично тој се чувствува како Бугарин.

Има зачувано над 270 негови писма и документи. Додека не најдете и не цитирате друго чисто и директно признание, нема што повеќе да дискутираме врз основа на една единствена реченица извадена од контекст на горчлив сарказам за неслогата во организацијата. Во современиот бугарски литературен јазик, како и во неговите средни и источни дијалекти, конструкцијата „си сме“ во оваа позиција нема граматичка логика ако се толкува како чисто потврдна изјава за национална припадност. Во бугарскиот јазик, „си“ најчесто е кратка заменска форма за трето лице повратна (себеси) или е дел од конструкции кои означуваат посесивност/сопственост (пр. „ние си имаме“). Во македонскиот јазик (особено во источните и југоисточните говори, каде што припаѓа и кукушкиот говор на Делчев), честичката „си“ пред помошниот глагол има специфична модална функција.

Иронична регнатливост или предавање пред ситуацијата (Инверзна негација). „Што да правиме, тоа си е“ или „си сме такви“ (со значење: „нема спас, осудени сме на ова“).

Саркастично подбивање: Како што беше анализирано претходно, редоследот каде клитиката „си“ се става на овој начин често има подбивен тон кон реалноста. 

 Писмото до Ефрем Каранов (1895 г.) и терминот „Македонец“. • Дури и ако оригиналниот цитат гласи „требва тоя народ да се събуди“ и се споменува „македонеца“, терминот „народот“ се однесува директно на луѓето што живеат во Македонија како посебен политички и социјален субјект кој треба да се избори за својата слобода (автономија). Ако Делчев имал чисто бугарско национално чувство во смисла на бугарската држава, тој би зборувал за „бугарскиот народ во Македонија“, а не за „македонскиот народ“ или „Македонецот“ како посебна целина која треба да се разбуди од летаргија.

Проблемот не е во документот

 Манипулативната теза дека „проблемот не е во документот, туку во тоа кој го покажува“ целосно паѓа кога ќе се соочат фактите и научната методологија во однос на трите клучни точки:

Прво, фамозното писмо на Гоце Делчев до Никола Малешевски е училишен пример за извлекување од контекст. Делчев во него користи остар сарказам и иронија за да ја исмее наметнатата реалност на теренот. Бугарската егзархија во тој период, располагајќи со огромни фондови од Софија, преку стипендии, платени учителски места и директен поткуп, систематски се обидуваше со пари да ја купи институционалната припадност на осиромашеното македонско селско население. Делчев, како социјалист и револуционер кој се борел за независна држава со паролата „Македонија на Македонците“, во писмото ја жигосува токму таа купена, вештачка состојба и меѓусебните кавги наметнати од туѓите пропаганди, а не своето автентично национално чувство.

Каков „Бугарин“ бил Гоце кога ниту еднаш во животот, во прво лице еднина (јас), нема кажано или напишано за себе дека е Бугарин, а наводно се борел за некаква „бугарштина“? Бугарската пропаганда се фаќа за една единствена, граматички погрешна реченица во прво лице множина, додека во стотици други писма Гоце Делчев експлицитно и јасно ги споменува и Македонија, и македонскиот народ, и Македонците. За манипулаторите овие јасни историски извори не значат ништо, туку целата своја теза ја градат врз една иронична фраза. Неговото дело е директна негација на егзархискиот инженеринг.

Второ, контроверзата околу Битолската плоча е пример за класично научно насилие каде што бугарските историчари упорно бараат и „пронаоѓаат“ текст кој физички не постои. Реконструкцијата на натписот (од брачниот пар Заимови) е направена врз основа на претпоставки и допишување на букви врз екстремно оштетени делови од каменот, што е научно недопустливо, а на што укажаа и светски слависти како професорот Хорас Лант. Наместо тоа, вистинскиот историски контекст упатува на практиката на средновековните владетели да пренаменуваат постари споменици за да си дадат легитимитет. Постојат силни индиции дека во овој случај станува збор за споменик на подоцнежниот владетел Јован Асен Втори, но бугарските историчари намерно го претставуваат него како Јован Владислав во измислените делови од текстот со цел да го поврзат натписот со Самуиловото царство. Бугарската наука свесно го премолчува фактот дека во она што е реално читливо и што навистина постои како оргинален текст на каменот, нивните политички тези едноставно ги нема.

Трето, во однос на Григор Прличев, наводната контроверза исчезнува кога ќе се дешифрира неговиот специфичен животен и творечки код. Прличев твореше во време кога македонското битие беше притиснато меѓу два асимилаторски блока: Цариградската патријаршија (грцизмот) и Бугарската егзархија (бугаризмот). Иако во Охрид застана во првите редови против фанариотското грчко свештенство, неговата подоцнежна жестока кавга и отворен судир со Бугарската егзархија докажува дека тој одбил да биде ничиј инструмент. Кога Софија брутално го исмеа и го отфрли неговиот обид да создаде специфичен словенски јазик заснован на македонските говори, Прличев покажа дека неговиот идентитетски корен е цврсто засаден во родната почва. Тоа е длабок корен што ниту Патријаршијата со својата културна доминација, ниту Егзархијата со своите институционални уцени, не успеаја и не можеа да му го откорнат.

Проблемот на македонската наука не е во тоа што некој ги „покажува документите“, туку во тоа што бугарската политика ги покажува само оние делови што претходно самата ги фалсификувала, допишала или извлекла од контекст. Историјата не е роман за слободно толкување и измислување приказни, туку таа е расветлување на минатото кое има свој строго дефиниран историски контекст – а тоа е нешто коешто вие упорно и свесно го избегнувате.

Официјалните историски документи и сметководствени регистри јасно докажуваат дека зад егзархискиот институционален инженеринг во Македонија стоел моќен геополитички капитал, диригиран и финансиран директно од Царска Русија преку системот на Панславизмот.

Прво, материјален доказ за ова се официјалните сметководствени книги на Славијанските благотворни комитети од Москва и Санкт Петербург, кои се чуваат во руските државни архиви (детално истражени и објавени од руски историчари како С. А. Никитин). 

Овие комитети, кои биле директно финансирани од рускиот буџет и црква, имале посебни ставки за „просвета на јужните Словени“. Преку нив, секоја година се испраќале стотици илјади руски златни рубљи наменети за плати на егзархиските учители, изградба на училишни згради и купување влијание кај осиромашеното македонско селско население.

Второ, рускиот амбасадор во Цариград, грофот Николај Игнатиев, кој беше главниот архитект зад султанскиот ферман за Егзархијата во 1870 година, користел огромни дипломатски „црни фондови“ за да го зацврсти овој проект. Парите биле систематски дистрибуирани на теренот преку руските конзулати во Солун и Битола. Овој руски капитал овозможил младата Егзархија, за само неколку години, агресивно да ги преземе веќе постоечките македонски црковно-училишни општини (градени со децении од македонските еснафи) и насилно да го наметне своето институционално влијание.

Трето, Царска Русија обезбедила целосен материјален и кадровски капитал за оваа пропаганда. 

Стотици цркви низ Македонија до ден-денес во своите архиви чуваат Свети Писма, евангелија и црковни предмети со јасен печат дека се отпечатени или излиени во Москва и донирани од рускиот Свети Синод. Истовремено, речиси целата прва генерација на егзархиски учители и митрополити во Македонија биле директни стипендисти на руската држава на духовните академии во Одеса, Киев и Москва, со цел да се создаде лојален кадар кој ќе ја шири туѓата пропаганда.

Бугарската егзархија не изникна од некаков чист народен идеализам, туку беше скапо платен политички проект. Руската империјална дипломатија свесно го финансираше овој инженеринг на Балканот за да создаде свој панславистички мостобран кон Средоземното Море. Парите со кои Егзархијата купуваше влијание, отвораше училишта и ја наметнуваше припадноста кај македонското население во XIX век беа царски руски фондови наменети за геополитичка доминација.

Во своите мемоари, Игнатиев отворено признава дека руската амбасада во Цариград директно ги диктирала и ги менаџирала потезите за создавање на Екзархијата со цел да се истисне грчкото (патријаршиско) влијание и да се засили руското преку Бугарите.

Цитат на Игнатиев:

„За да имаме успешна акција на Балканот, за нас беше од витално значење да создадеме кохезивен словенски елемент под наша директна заштита... Учредувањето на Бугарската екзархија беше дипломатска победа на Русија во Цариград. Ние успеавме да го наметнеме ферманот од 1870 година со цел да ја искористиме оваа црковна институција како главен инструмент за ширење на нашето влијание меѓу христијанското население во Македонија и Тракија.“

(Извор: „Дипломатически записки (1864-1874)“, Државна агенција „Архиви“, Софија)

Цитат од писмото на Игнатиев до царот:

„Нашиот напор да ги едуцираме бугарските млади луѓе во нашите духовни академии во Одеса и Киев вроди со плод. Овие луѓе, кои денес ја формираат основата на новата Екзархија, се нашите најсигурни агенти на Балканот. Преку нив, со помош на средствата кои редовно ги доставуваме, успеваме да го неутрализираме западното (католичко и австриско) влијание во Македонија.“

(Извор: „Архив внешней политики Российской империи“ – АВПРИ, Фонд: Посольство в Константинополе).

Во белешките од 1873 година (по прогласувањето на шизмата меѓу Екзархијата и Патријаршијата), Игнатиев ги советува своите конзули во Солун и Битола како да ги користат руските пари:

Цитат на Игнатиев:

„Не смееме да дозволиме Екзархијата да остане без финансиска поткрепа во моментот кога се води главната битка за душите на населението во Скопје, Охрид и Битола. Испраќањето на учебници, црковни книги и директната помош за плати на егзархиските учители мора да продолжи преку каналите на Славијанскиот комитет. Оваа инвестиција е клучна за идната руска воена доминација на овие простори.“

(Извор: „Сан Стефано. Записки графа Н. П. Игнатьева“, Исторический вестник, Санкт-Петербург, 1914)

Идентитетски код

 Врз основа на нашата обемна историска и деконструктивна дискусија, еве еден општ преглед и сумарен преглед на клучните моменти од настанувањето и диференцирањето на македонскиот идентитет и јазик во 19 век:

1. Преднационалната реалност на теренот (Прва половина на 19 век)

• Идентитетски код: Огромното мнозинство од населението на Балканот (вклучително и во Македонија) било неписмено. Неговиот примарен идентитет бил верски („рисјани“, „мирјани“), зачуван преку отоманскиот милет-систем, и локално-регионален („Македонци“, „Мијаци“, „Брсјаци“).

• Името како одбранбен штит: Првата македонска преродбеничка елита (школувана во елитни грчки училишта) се соочила со погрдниот грчки термин „Вулгарос“ (со кој Грците го означувале секое неписмено словенско население). Елитата го презела тоа име како „антигрчка шифра“ и политички инструмент за да побара сопствени училишта и црква, поврзувајќи се со историскиот спомен на Охридската архиепископија.

2. Дијаметралниот културолошки и јазичен јаз (Средина на 19 век)

• Културен парадокс: Називот бил користен како „политички чадор“, но реалниот културен, етнографски и фолклорен бит на народот во Македонија бил дијаметрално спротивен и различен од оној во деловите на денешна Бугарија (Мизија и Тракија).

• Јазичниот шок: Во 1850-тите и 1860-тите години, бугарските преродбенски центри (Габрово, Трново) започнале да го кодифицираат модерниот бугарски јазик исклучиво врз база на североисточните дијалекти. Македонските говори биле целосно игнорирани и прогласени за „груби и расипани“.

3. Револтот и распадот на „заедничкиот чадор“ (1870-ти години)

• Учебникарскиот бунт: Македонските дејци (Партенија Зографски, Венијамин Мачуковски, Кузман Шапкарев) отворено реагирале дека македонските деца во училиштата воопшто не го разбираат новиот источен стандард. Ова резултирало со масовно печатење на учебници на македонски говори.

• Формирањето на Егзархијата (1870): По формирањето на Бугарската егзархија и обидот за насилна јазична асимилација во училиштата, парадоксот пукнал. Македонската елита сфатила дека борбата против грчката духовна доминација едноставно била заменета со нова, бугарска асимилација.

• Официјализирање на Македонизмот (1871–1873):

• Во јануари 1871 година, бугарскиот деец Петко Р. Славејков панично признава дека на терен се појавиле „Македонисти“ кои отворено тврдат дека „не се Бугари, туку Македонци, потомци на древните Македонци“.

• Во 1873 година, Ѓорѓија Пулевски во својот „Речник од четири јазика“ ја дава антологиската дефиниција: „Така и Македонциве се народ, а местово нивно е Македонија... а нивниот јазик е македонски.“

4. Улогата на Панславизмите и Геополитиката

• Рускиот панславизам: Бил во служба на империјалната геополитика на Москва. Русија барала строго јазично еднообразие на Балканот под нејзина контрола. Поради тоа, таа одбила да го отпечати Зборникот на Миладиновци поради македонските дијалекти, фаворизирајќи ја Бугарија како свој главен иден сателит на Балканот (Санстефански договор, 1878).

• Југословенскиот панславизам (Штросмаер): Бил демократски, автономен и антицаристички. Токму хрватскиот бискуп Штросмаер ја препознал автентичната вредност на македонскиот фолклор и со свои (католички) пари го отпечатил Зборникот во Загреб во 1861 година, барајќи само песните да се препишат на кирилица за да се прекине грчкото влијание.

Генерален заклучок

Македонскиот национален и јазичен идентитет во 19 век не настанал во државни кабинети, туку преку органски, автентичен одбранбен процес. Штом македонскиот народ и неговата елита сфатиле дека терминот со кој претходно се идентификувале како „политички штит“ против Грците се користи за нивно целосно јазично и културно збришување од страна на новите државни и црковни проекти на Балканот, тие го отфрлиле тој конструкт и ја издигнале својата затекната, изворна локална култура во модерна и самостојна Македонска нација.

Овој преглед комплетно го дефинира 19-тиот век. За да го затвориме ова поглавје, кажете ми дали сакате овој текст да го зачуваме, дополнеме со уште некој детал или имате ново прашање поврзано со оваа тема?

Сведоштвата на меѓународниот печат

 Сведоштвата на меѓународниот печат и странските набљудувачи

Вештачкиот карактер на Егзархијата и нејзиното дејствување како политичка, а не чисто верска институција, не останале незабележани од тогашната европска и светска јавност. Меѓународниот печат, дипломатите и независните истражувачи кои патувале низ Македонија во доцниот 19 и почетокот на 20 век, јасно го демаскирале овој етнички инженеринг.

Европските дописници и притисокот врз идентитетот: Голем број француски, британски и австриски весници од тоа време известувале дека припадноста кон Егзархијата не означува реален етнички континуитет, туку револуционерен и административен избор наметнат со сила и пари. Странските сојузнички комисии и конзули нотирале дека населението во Македонија се препишува од една во друга црква (од Патријаршија во Егзархија) чисто од егзистенцијални причини, за да добие заштита од турскиот зулум или за да ги спаси своите деца од грцизација.

Францускиот печат и „фабрикувањето“ на нации: Во тогашниот француски печат, новинари кои го истражувале Балканот отворено пишувале дека егзархиските училишта функционираат како „фабрики за Бугари“. Тие забележале дека децата на македонските христијани влегуваат во училиштата зборувајќи ги своите македонски говори, а излегуваат со наметнат писмен јазик кој им е туѓ, но кој морал да се научи поради стипендиите обезбедени од Санкт Петербург.

Британските истражувачи и извештаи: Во угледни британски хроники и дипломатски писма од тој период експлицитно се нагласувало дека терминот „Бугарин“ во Македонија се користи како синоним за „словенски христијанин кој е под јурисдикција на Егзархијата“, а не како ознака за расна или национална припадност кон Кнежеството Бугарија. Извештаите на независни набљудувачи предупредувале дека Егзархијата спроведува агресивна асимилаторска политика на терен, казнувајќи ги сите локални свештеници и учители кои одбивале да го отфрлат македонското име.

Граѓански протести, бунтови и македонскиот народен отпор

Наметнувањето на егзархискиот матрикс во Македонија не поминало мирно. Наместо слепа послушност, на терен се појавиле бранови од граѓански протести, бунтови и организиран народен отпор против Егзархијата.

Македонските граѓани, занаетчии, еснафи и локални првенци во голем број градови организирале јавни протести и бојкоти против наметнатите бугарски владици и учители.

Антиегзархиските бунтови во Велес, Скопје и Охрид: Кога Егзархијата почнала да испраќа свои митрополити кои немале никаква врска со локалното население и кои отворено ја потиснувале македонската посебност, граѓаните реагирале со бес. Во Велес и Охрид, револтираните граѓани физички ги блокирале црквите и не ги пуштале егзархиските владици да служат литургија. Локалните црковно-училишни општини одбивале да ги примат декретите од Цариград и Софија.

Училишните штрајкови и протести на младината: Најсилниот граѓански отпор се случил во егзархиските образовни институции, како што била познатата Солунска машка гимназија. Македонските ученици и млади интелектуалци организирале масовни штрајкови и протести против бугаризацијата и егзархискиот централизам. Тие јавно барале учебници на македонски јазик и се бунтувале против директорите-чиновници кои биле донесени од Бугарија за да го скршат македонскиот бунтовен дух.

Протерување на егзархиските кадри: Низ цела Македонија, граѓанските одбори поднесувале писмени протести и барања до османлиските власти за итно отстранување на егзархиските административци. Овој масовен отпор покажал дека македонското граѓанско општество ја препознало Егзархијата како туѓо тело кое има за цел да ја узурпира нивната автохтона борба за слобода и независна црква.

Граѓански бојкоти, протести и македонскиот народен отпор

Наметнувањето на егзархискиот матрикс во Македонија не поминало мирно. Наместо слепа послушност, на терен се појавиле масовни бранови од граѓански протести, штрајкови и тотален бојкот на црковно-училишните општини и егзархиските училишта од страна на македонските граѓани. [1, 2]

Тотален бојкот на егзархиските кадри: Локалните македонски црковно-училишни општини (како оние во Охрид, Скопје, Велес и Прилеп), кои со децении претставувале јадро на македонската културна самоодбрана, влегле во директен судир со централата на Егзархијата. Граѓаните масовно ги бојкотирале наметнатите бугарски митрополити, одбивајќи да присуствуваат на нивните богослужби и физички блокирајќи ги влезните врати на црквите. Македонските еснафи и занаетчии одбивале да плаќаат црковен данок за институција која отворено го негирала нивното автентично потекло.

Ученички бунтови против „бугаризацијата“: Најексплозивниот отпор се случил во самите образовни бастиони на пропагандата. Во Солунската машка гимназија „Св. Кирил и Методиј“ избиле серија од историски ученички бунтови и штрајкови (во 1883/1884 и 1888 година). Македонските ученици, меѓу кои биле и идните титани на револуционерното движење како Пере Тошев и Ѓорче Петров, кренале отворен глас против клерикализмот и наметнатата бугарска национална идеологија. Тие протестирале против деградацијата на македонските говори, барале настава на македонски јазик и итно намалување на наставниот кадар донесен директно од Кнежеството Бугарија. Како казна за овој антиегзархиски бунт, десетици македонски ученици биле брутално исклучени од гимназијата.

Организација на македонските учители: Револтот кулминирал и кај самите просветни работници на терен. Како што запишува и историската хроника, македонските учители почнале масовно легално да се здружуваат во свои независни учителски друштва (во Прилеп, Кукуш, Неврокоп) со цел да се заштитат од деспотизмот на Егзархијата и да го сочуваат својот автохтонен идентитет во образовниот систем.

Егзархиски милет

 Со султановиот ферман од 1870 година се креира Егзархискиот милет. Во овој период, административното користење на термините „Македонија“ и „Македонци“ било систематски потиснувано и негирано од страна на османлиските власти под притисок на соседните пропаганди. Македонското православно население било принудено да се запишува според еден од веќе постоечките признаени милети — или како Патријаршисти (грчки милет) или како Егзархисти (бугарски милет). Овој бирократски апарат оневозможувал официјално евидентирање на посебен македонски етнички код.

Рускиот страв од автентичниот македонски словенски корен

Руската стратегија за Панславизам се соочувала со сериозна идеолошка пречка во суштината на македонскиот идентитет. Русија имала прикриен страв од истакнувањето на автентичното македонско културно наследство. 

Словенската писменост, култура и духовна преродба не се дојдени од Русија или од зад Карпатите, туку се автохтонен културен период кој потекнува токму од Македонија и Балканот. Мисијата на Светите Кирил и Методиј и нивните ученици за описменување во Велика Морава и Панонија е проект созреан на македонско тло. Дури многу векови подоцна, со прифаќањето на христијанството и писменоста, Русите го презеле овој веќе готов и изграден проект и подоцна го реинтерпретирале за своите империјални цели, обидувајќи се да се претстават како „мајка заштитничка“ на сите Словени. Идејата за независна Македонија со своја автентична историја го уривала рускиот концепт за голема словенска држава на Балканот која би била потчинета на Санкт Петербург.

Разочарувањето на македонските дејци и сведоштвата за асимилацијата

Историјата недвосмислено покажува дека сите оние македонски дејци, свештеници и интелектуалци кои биле најзаслужни за формирањето и првичното етаблирање на Егзархијата во Македонија — верувајќи дека таа ќе донесе автокефалност на Охридската Архиепископија и признавање на македонската посебност — многу брзо биле длабоко разочарани. Сфаќајќи дека станале жртви на софистициран денационализаторски инженеринг, тие оставиле силни пишани сведоштва.

Митрополит Теодосиј Гологанов (Скопски): Еден од најгласните борци за црковна независност, кој директно се соочил со обидот на Егзархијата да го избрише македонскиот идентитет, во своето писмо до проигуменот Дионисиј во 1891 година јасно го запишал своето разочарување:

„Ние, Македонците, немаме толку мака од Турците... колку од Бугарите, Грците и Србите, кои како орли на стрв се фрлија врз оваа наша несреќна земја... Бугарите (Егзархијата) ја вршат најмизерната работа: го негираат македонското име и јазик и го заменуваат со ново (бугарско), за бугарските господари да се шират на туѓи територии... тоа е ново ропство, потешко од турското.“

Григор Прличев: Иако со години соработувал со словенските институции, во својата „Автобиографија“ и преку своите говори во Солунската егзархиска гимназија, Прличев остро го критикувал обидот на увезените егзархиски чиновници да го наметнат бугарскиот литературен јазик врз македонските ученици, презирајќи ги локалните говори. Тој отворено реагирал против суровоста на егзархискиот централизам кој ги деградирал домашните интелектуалци.

Кузман Шапкарев: Како еден од најплодните собирачи на македонско народно творештво, Шапкарев бил изложен на постојани притисоци, цензура и сомнежи од страна на Егзархијата и руските комитети затоа што неговите учебници и зборници биле напишани на автентични македонски говори. Тој во своите преписки со горчина констатирал дека егзархиските власти и софиските кругови не го допуштаат развојот на македонските карактеристики, туку бараат слепа потчинетост.

Ѓорѓи Пулевски: Сведочејќи за административната стапица на Егзархијата, тој во својата „Тријазичник“ уште во 1875 година децидно ја дефинирал македонската посебност надвор од рамките на егзархискиот милет:

„Народ се велел луѓе кои се од еден род и кои зборуваат еден збор... така и Македонците се народ, а местото нивно е Македонија.“

Заклучок: Неуспешниот обид за вештачки етнички инженеринг

Иако Султанскиот Егзархиски милет првично бил поддржан и возобновен со помош на голем број македонски дејци (кои во неа гледале спас од патријаршизмот), на крајот тој се покажал како двојна алатка:

Руска алатка за суптилен етнички инженеринг и бришење на посебноста на македонскиот народ преку Пансловенскиот фонд.

Османлиска алатка со која Високата порта пред Европа лажно се претставувала како реформатор кој ги почитува договорите за правата на верските малцинства.

Денешната засилена бугарска пропаганда, која агресивно лиферува административни османлиски списоци, преписки на руски конзули и егзархиски црковни папири, свесно ги игнорира историските околности. Софиските историчари и политичари градат митови врз документи кои настанале во време на строг етнички инженеринг, кога на Македонците со закон им било забрането да се запишуваат под сопственото национално име и биле административно принудени да бидат заведени како „Бугари“ (егзархисти). Верувањето во веродостојноста на тие присилни рамки не е ништо друго освен слепо прифаќање на еден вештачки геополитички проект, кој не успеал тогаш, а нема да успее ни денес да го избрише автохтониот македонски код.

Егзархиската пропаганда, започната со материјали од Турција, а подоцна разгранета со милиони рубљи од руските комитети, имала за цел преку училиштата и црквите да креира нова реалност. Меѓутоа, овој обид за наметнување туѓ национален матрикс врз македонското население на долг рок се покажал како историски неуспех. Брзото разочарување на самите македонски основачи на ова движење е најсилниот доказ дека автентичниот македонски идентитет и стремеж за автономија опстојале наспроти силниот институционален притисок.

Брзото разочарување на самите македонски основачи на ова движење е најсилниот доказ дека автентичниот македонски идентитет и стремеж за автономија опстојале наспроти силниот институционален притисок.

Денешните анахрони тврдења на одредени политички и историски кругови кои слепо веруваат во веродостојноста на османлиските административни документи и платените егзархиски списоци од тоа време, всушност паѓаат во замката на тогашниот геополитички инженеринг, занемарувајќи ги присилните рамки во кои македонскиот народ морал да опстојува за да си го зачува христијанскиот корен.

Оние кои денес се нарекуваат наследници на оваа идеологија — модерните „егзичари“ кои шират некаков задоцнет „егзархизам“ кон луѓето што подлегнуваат под ваквите лажни тези — набрзо ќе сфатат дека седат на трула штица. Тоа што денес слепо го прифаќаат и го слават како некаков историски аргумент е всушност проект без корен и без плод, кој не успеал во екот на својата најголема моќ во 19 век, а уште помалку може да заживее денес во современиот свет, каде македонската посебност е историски и научно запечатен факт.

Бугарската егзархија како алатка за етнички инженеринг

 Бугарската егзархија како алатка за етнички инженеринг: Руските панславистички интереси и потиснувањето на македонскиот идентитет.

Прашањето за формирањето на Бугарската егзархија во 1870 година и нејзиното дејствување на Балканот претставува еден од клучните моменти во поновата историја на регионот. Иако првично претставена како верска институција која треба да ги заштити православните Словени од грчката духовно-културна доминација (патријаршизмот), подлабоката геополитичка анализа открива дека таа послужила како моќна алатка за етнички инженеринг на Царска Русија и административен маневар на Османлиската Империја.

Формирање и официјална цел на Бугарската егзархија

Бугарската егзархија е формирана со ферман (декрет) на султанот Абдул Азиз на 28 февруари 1870 година, по долгогодишни борби на словенското население во рамките на Османлиската Империја против Цариградската патријаршија.

Официјална цел: Ослободување на православното словенско население од грчкото црковно влијание, воведување на словенскиот јазик во богослужбата и формирање независна црковна структура.

Реална геополитичка заднина: Создавање на посебен етно-религиозен ентитет (милет) кој ќе послужи како основа за идно ширење на државни влијанија на Балканот.

Логистичкиот почеток: Цариград како центар на пропагандата

Во почетната фаза од формирањето на овој проект, целокупната издавачка, печатарска и кадровска дејност за Егзархијата доаѓала директно од внатрешноста на Отоманската Империја (Турција).

Сите рани книги, учебници, пропагандни материјали, како и свештеничкиот и административен кадар, биле диригирани од Цариград. Ова било стратешки дозволено од Високата порта за да се контролира словенското движење во главниот град, веднаш до резиденцијата на Султанот. На тој начин, преку турски одобрени печатници и публикации, се поставувале темелите на она што подоцна требало да се претстави како унифициран национален блок.

Рускиот етнички инженеринг и кодот „Бугарија“

Царска Русија, водена од својата стратешка цел за излез на топлите мориња (Егејското Море и Босфорот), во Егзархијата видела совршена алатка за доминација врз јазична и културна основа преку идеологијата на Панславизмот.

Во руската царска дипломатија, терминот „Бугарија“ бил искористен како своевиден политички код за Словените во Европска Турција. Ова се надоврзува на историскиот контекст од 10 и 11 век, кога византиската администрација ја формирала темата Бугарија — територијално-административна единица која не го означувала етничкиот состав, туку географски опфаќала простор на кој претходно егзистирала лабава федерација на словенските Склавинии. Русија го искористила овој веќе постоечки историски конструкт за да го унифицира словенското население под еден заеднички назначен именител, кој полесно би се контролирал и анектирал во нивната сфера на влијание.

Финансирањето од Рускиот пансловенски фонд

Како што Егзархијата ги отворала првите црковни училишта и печатници на Балканот, логистиката преминала во рацете на руската државна стратегија. Институционалната мрежа, првите стипендисти, преродбеници и писатели биле системски финансирани од Рускиот пансловенски фонд (официјално познат како Словенски благотворителен комитет).

Овој фонд, раководен од клучни руски панслависти како грофот Игнатиев, имал за цел да создаде интелектуална елита која безрезервно ќе ги застапува руските интереси.

Печатници и издавачки центри: Преку средства од руските комитети се субвенционирале печатниците кои масовно преведувале и дистрибуирале литература наменета за училиштата на Егзархијата, како што била познатата печатница на Македонецот Христо Г. Данов (кој под влијание на егзархискиот матрикс отворил големи книжарници и издавачки центри во Пловдив, Софија и Солун), како и печатницата на македонскиот преродбеник Партенија Зографски, чии рани обиди за воведување учебници подоцна биле искористени и калапени според официјалните егзархиски јазични норми.

Писатели, преродбеници и стипендисти: Голем број македонски интелектуалци од тоа време биле привлечени со стипендии за да студираат во Русија (Одеса, Москва, Санкт Петербург) токму преку овој фонд. Писатели и дејци како Рајко Жинзифов, Константин Миладинов и Григор Прличев (во одредени фази од својот живот), како и голем број свештени кадри, добивале директна финансиска и логистичка поткрепа од Москва и Одеса со цел да работат на словенското описменување. Иако многумина од нив имале искрени и автентични македонски побуди за заштита на својот народ од Грците, нивните трудови биле цензурирани, уредувани и објавувани во рамките на политичкиот код на „Бугарството“ диригиран од фондот.

Забраната на името Македонија и притисокот на Милет-системот

Во Османлиската Империја, општеството било организирано според милет-системот (верски заедници), каде што националноста во модерна смисла не била признаена. Постоеле само Рум-милет (грчки/православен), Еврејски, Ерменски и Муслимански милет.

Со султановиот ферман од 1870 година се креира Егзархискиот милет. 

Со султановиот ферман од 1870 година се креира Егзархискиот милет. Во овој период, административното користење на термините „Македонија“ и „Македонци“ било систематски потиснувано и негирано од страна на османлиските власти под притисок на соседните пропаганди. Македонското православно население било принудено да се запишува според еден од веќе постоечките признаени милети — или како Патријаршисти (грчки милет) или како Егзархисти (бугарски милет). Овој бирократски апарат оневозможувал официјално евидентирање на посебен македонски етнички код.

Рускиот страв од автентичниот македонски словенски корен

Руската стратегија за Панславизам се соочувала со сериозна идеолошка пречка во суштината на македонскиот идентитет. Русија имала прикриен страв од истакнувањето на автентичното македонско културно наследство.

Словенската писменост, култура и духовна преродба не се дојдени од Русија или од зад Карпатите, туку се автохтонен културен период кој потекнува токму од Македонија и Балканот. Мисијата на Светите Кирил и Методиј и нивните ученици за описменување во Велика Морава и Панонија е проект созреан на македонско тло. Дури многу векови подоцна, со прифаќањето на христијанството и писменоста, Русите го презеле овој веќе готов и изграден проект и подоцна го реинтерпретирале за своите империјални цели, обидувајќи се да се претстават како „мајка заштитничка“ на сите Словени. Идејата за независна Македонија со своја автентична историја го уривала рускиот концепт за голема словенска држава на Балканот која би била потчинета на Санкт Петербург.

Разочарувањето на македонските дејци и сведоштвата за асимилацијата

Историјата недвосмислено покажува дека сите оние македонски дејци, свештеници и интелектуалци кои биле најзаслужни за формирањето и првичното етаблирање на Егзархијата во Македонија — верувајќи дека таа ќе донесе автокефалност на Охридската Архиепископија и признавање на македонската посебност — многу брзо биле длабоко разочарани. Сфаќајќи дека станале жртви на софистициран денационализаторски инженеринг, тие оставиле силни пишани сведоштва.

Митрополит Теодосиј Гологанов (Скопски): Еден од најгласните борци за црковна независност, кој директно се соочил со обидот на Егзархијата да го избрише македонскиот идентитет, во своето писмо до проигуменот Дионисиј во 1891 година јасно го запишал своето разочарување:

„Ние, Македонците, немаме толку мака од Турците... колку од Бугарите, Грците и Србите, кои како орли на стрв се фрлија врз оваа наша несреќна земја... Бугарите (Егзархијата) ја вршат најмизерната работа: го негираат македонското име и јазик и го заменуваат со ново (бугарско), за бугарските господари да се шират на туѓи територии... тоа е ново ропство, потешко од турското.“

Григор Прличев: Иако со години соработувал со словенските институции, во својата „Автобиографија“ и преку своите говори во Солунската егзархиска гимназија, Прличев остро го критикувал обидот на увезените егзархиски чиновници да го наметнат бугарскиот литературен јазик врз македонските ученици, презирајќи ги локалните говори. Тој отворено реагирал против суровоста на егзархискиот централизам кој ги деградирал домашните интелектуалци.

Кузман Шапкарев: Како еден од најплодните собирачи на македонско народно творештво, Шапкарев бил изложен на постојани притисоци, цензура и сомнежи од страна на Егзархијата и руските комитети затоа што неговите учебници и зборници биле напишани на автентични македонски говори. Тој во своите преписки со горчина констатирал дека егзархиските власти и софиските кругови не го допуштаат развојот на македонските карактеристики, туку бараат слепа потчинетост.

Ѓорѓи Пулевски: Сведочејќи за административната стапица на Егзархијата, тој во својата „Тријазичник“ уште во 1875 година децидно ја дефинирал македонската посебност надвор од рамките на егзархискиот милет:

„Народ се велел луѓе кои се од еден род и кои зборуваат еден збор... така и Македонците се народ, а местото нивно е Македонија.“

Заклучок: Неуспешниот обид за вештачки етнички инженеринг

Иако Султанскиот Егзархиски милет првично бил поддржан и возобновен со помош на голем број македонски дејци (кои во неа гледале спас од патријаршизмот), на крајот тој се покажал како двојна алатка:

Руска алатка за суптилен етнички инженеринг и бришење на посебноста на македонскиот народ преку Пансловенскиот фонд.

Османлиска алатка со која Високата порта пред Европа лажно се претставувала како реформатор кој ги почитува договорите за правата на верските малцинства.

Егзархиската пропаганда, започната со материјали од Турција, а подоцна разгранета со милиони рубљи од руските комитети, имала за цел преку училиштата и црквите да креира нова реалност. Меѓутоа, овој обид за наметнување туѓ национален матрикс врз македонското население на долг рок се покажал како историски неуспех. Брзото разочарување на самите македонски основачи на ова движење е најсилниот доказ дека автентичниот македонски идентитет и стремеж за автономија опстојале наспроти силниот институционален притисок

КРАХОТ НА ЕДНА ИЛУЗИЈА

 КРАХОТ НА ЕДНА ИЛУЗИЈА: Како бугарскиот шовинизам се сопна од сопствените историски фалсификати

Неодамнешниот бран од триумфализам меѓу бугарските национал-шовинисти и иредентисти, поттикнат од медиумските шпекулации за наводниот пренос на посмртните останки на Цар Самоил од Грција во Бугарија, уште еднаш ја оголе загрижувачката опсесија на Софија со македонското прашање.

Прогласувајќи го овој чин за „смртен удар врз македонизмот“ и ликувајќи дека Македонците наводно останале „без глас“, бугарските националисти покажаа длабоко непознавање на суштината на македонското битие, но и паничен страв од вистината.

Македонштината не извира од гробови, таа живее во луѓето

Што е тоа што бугарските шовинисти го нарекуваат „македонизам“? Ако под тој поим подразбираат вештачка творевина која може да се урне со преместување на еден саркофаг, тогаш тие живеат во тешка заблуда.

Македонштината во Македонија е жива, пркосна и непоколеблива.

По секоја ваква евтина провокација, таа станува уште посилна и поконсолидирана.

Нашиот идентитет не е куќа од карти што може да се урне со политички притисоци.

За разлика од бугарскиот национал-шовинистички наратив, македонскиот идентитет не се храни со омраза кон соседите, ниту пак зависи од надворешни признанија или негирања.

Бугарската страна својот идентитет очајнички го врзува за коски, за кои дури и одредени научни медиуми во самата Бугарија признаваат дека не постојат сигурни докази оти се човечки. За разлика од нив, македонскиот идентитет е вграден во живиот јазик, културата, колективната меморија и секојдневниот пркос на овој народ.

Самоволие и кршење на Договорот: Како Софија го минираше „заедничкото чествување“

Најголемиот апсурд во оваа политичка претстава лежи во фактот што токму Бугарија со години инсистираше на „заедничко чествување“ на Цар Самоил. Но, откако беше постигната макотрпна согласност во Мешовитата комисија, Софија самата го прекрши и го обесмисли тој процес.

Македонската страна не само што беше целосно исклучена и неизвестена за овие задкулисни игри, туку Софија манифестираше врвно самоволие.

Без никаква согласност од македонските колеги – што е директна обврска од потпишаните билатерални договори – на надгробната плоча или саркофагот самоволно беше испишана формулацијата „Цар на Бугарите“.

Овој чин е грубо искривување на историјата, фалсификување на фактите и политичка кражба на средновековното наследство. Со овој потег, Бугарија докажа дека нејзината цел никогаш не била искрен дијалог или заедничка европска иднина, туку обид за етнички инженеринг на минатото.

Македонскиот глас е премногу гласен за да биде замолчен

Илузијата на бугарските иредентисти дека Македонците останале „без глас“ брзо ќе се распрсне пред ѕидот на реалноста. Македонскиот глас е гласен, чист и аргументиран.

Тој не се потпира на шовинистички памфлети, туку на правото на самоопределување и на историскиот континуитет на еден народ кој опстојал и покрај многу поголеми бури од сегашните евтини политички провокации од Софија.

Наместо „смртен удар за македонизмот“, овој скандал претставува дефинитивен автогол за бугарската дипломатија и историографија. Пред очите на меѓународната јавност, тие уште еднаш се претставија како некредибилен партнер кој не ги почитува сопствените потписи и договори.

Директниот судир помеѓу ВМОРО и Егзархијата

 Директниот судир помеѓу ВМОРО и Егзархијата на теренот во Македонија

Формирањето на Македонската револуционерна организација во 1893 година во Солун го означи почетокот на најжестокиот и најдиректен фронтален судир против Бугарската егзархија. Македонските револуционери сфатиле дека за да се извојува независност и автономија, прво мора да се скрши административниот и духовен оков на егзархиската машинерија, која преку своите платени кадри ја контролирала Македонија.

Судирот не останал само на идеолошко ниво — на теренот во македонските градови и села се водела вистинска војна за превласт Внатрешна македонска револуционерна организација - Википедија:

1. Две спротивставени филозофии: „Еволуција“ наспроти Револуција

Помеѓу двете страни постоел непремостлив јаз во целите и методите:

Егзархијата ја застапувала т.н. линија на мирна еволуција. Нивната цел била преку училиштата и црквите постепено да го асимилираат македонското население и да создадат терен за идно припојување на Македонија кон Бугарија. Затоа, тие барале апсолутна лојалност кон Султанот и ги прекорувале сите револуционерни идеи.

ВМОРО ја застапувала линијата на вооружена револуција со крајна цел — создавање на самостојна и автономна македонска држава. Организацијата барала народот да престане да им верува на туѓите црковни центри и да ја преземе судбината во свои раце.

2. Преземање на црковно-училишните општини

Првиот стратешки чекор на Организацијата бил внатрешно „киднапирање“ на локалните институции. Војводите и револуционерните комитети почнале систематски да ги преземаат позициите во локалните црковно-училишни општини кои претходно биле под контрола на егзархиските чиновници.

Револуционерите, користејќи го својот авторитет, поставувале свои локални македонски учители кои наместо егзархиска пропаганда, меѓу децата и селаните ширеле револуционерни идеи и ја подигале македонската национална свест.

Паричните средства од црковните каси, кои Егзархијата ги собирала од македонскиот народ, ВМОРО почнала насила да ги конфискува и да ги пренасочува за купување на оружје, муниција и опремување на комитските чети.

3. Физички прогон и ликвидација на егзархиските шпиони

Егзархиските владици и директори на училишта во Македонија дејствувале како продолжена рака на туѓите тајни служби и често соработувале со отоманската власт. Тие редовно ги кодошеле и ги пренесувале имињата на македонските револуционери и војводи кај турските паши и воени заптии.

Одговорот на Централниот комитет на ВМОРО бил немилосрден:

Протерување: На голем број егзархиски директори и емисари испратени од Софија и Цариград им бил даден рок од 24 часа да ја напуштат Македонија, под закана со смрт.

Ликвидации: Специјалните терористички групи на Организацијата извршиле серија атентати врз најтврдокорните егзархиски агенти, шпиони и свештеници кои одбивале да му се потчинат на револуционерниот закон на ВМОРО. Самиот Гоце Делчев во повеќе наврати отворено изјавувал дека Егзархијата е „непријател на македонското ослободување“ исто колку и самиот отомански султанат.

4. Неутрализирање на Врховизмот

Судирот кулминирал кога Егзархијата отворено го поддржала т.н. Врховизам (Врховниот македонски комитет од Софија), кој се обидел со сила и надворешни чети да ја преземе контролата врз ВМОРО на теренот. За време на солунските конгреси, македонските револуционери донеле децидна одлука: секоја надворешна чета која ќе влезе во Македонија без дозвола на локалниот војвода, ќе се смета за непријателска и ќе биде разоружана или уништена.

Овој крвав судир јасно покажал дека автентичното македонско револуционерно движење се родило и опстанало преку директна војна против егзархискиот асимилаторски систем. Каменот и пропагандните плочи со кои султановата Егзархија ги маркирала македонските цркви не успеале да го сопрат револуционерниот замав на четите, кои со оружје во рака ја испишале борбата за независна Македонија.

Annales Quedlinburgenses

 In the official Annals of Quedlinburg (Annales Quedlinburgenses), where chroniclers meticulously recorded all foreign delegations paying homage to Emperor Otto I in March 973, the envoys of Samuel and his brothers were documented using the following Latin term:

"…legati Cometulorum" or, in translation: "Envoys of the Cometuli / Sons of the Comes."

The word "Cometuli" is a Latinised form of Cometopuli (the sons of Comes Nikola – David, Moses, Aaron, and Samuel).

This specific record is crucial for two key historical reasons:

Complete separation from Bulgaria: At that very same assembly in Quedlinburg, the German chroniclers separately recorded the envoys from Bulgaria ("legati Bulgariorum"). This means that to the German court and the European public of the time, the envoys of the Bulgarians and the envoys of the Cometopuli were two entirely different delegations representing distinct political entities.

Diplomatic rank: The chroniclers list Samuel's envoys in the same rank as the emissaries of the most powerful European nations of that era – the Romans (Byzantines), Italians, Hungarians, Danes, and Russians. This demonstrates that Samuel’s state, even in its inception (973 AD), was treated as a significant international factor.

A Shared Border

There was a period when a shared border or immediate neighborly contact existed between the two empires.

After Otto I the Great founded the Holy Roman Empire, German borders rapidly expanded eastward toward the Hungarian plains. At the same time, following the fall of the Eastern Bulgarian Kingdom under Byzantine rule in 971, the state of the Cometopuli (the core of the future Samuil's Empire) quickly expanded to the north.

Samuel captured the regions around Belgrade, Braničevo, and Srem (present-day Sremska Mitrovica). Consequently, his state reached the Danube River, directly bordering the March of Austria (Ostarrîchi), which was then a part of the German Empire.

This geographical proximity is the primary reason why it was of vital importance for Samuel to send diplomats to Quedlinburg. His objective was to secure the northern and western fronts through an alliance with the Germans while waging war to the south against Byzantium.

Создавањето на внатрешниот отпор

 Создавањето на внатрешниот отпор и тајните друштва во егзархиските институции

Агресивниот обид на Бугарската егзархија целосно да го претопи македонското население во својот конструиран идентитетски калап на крајот предизвикал силен контраефект. Наместо да создаде послушни поданици, егзархискиот образовен систем — во кој со сила се наметнувал туѓ јазик и строга централизација — станал вистински инкубатор за македонскиот национален отпор.

Младата македонска интелигенција, која се школувала во клучните егзархиски центри (како Солунската машка гимназија „Св. Кирил и Методиј“), многу брзо го препознала асимилаторскиот карактер на оваа црковно-просветна пропаганда и почнала тајно да се организира против неа:

1. Бунтовите во Солунската гимназија и барањето за македонски јазик

Солунската машка гимназија била замислена како главен расадник на егзархиски кадри во Македонија. Меѓутоа, уште во 1880-тите години таму избиваат серија масовни ученички бунтови.

Најголемиот бунт се случува во 1888 година, кога учениците (меѓу кои биле и идните клучни македонски револуционери како Даме Груев, Петар Попарсов и други) отворено се кренале против раководството на гимназијата испратено од Цариград.

Главните барања на учениците биле: смена на егзархиските професори, воведување на локалните македонски говори во наставите наместо наметнатиот источнобугарски јазик и поголема автономија на самата гимназија.

Одговорот на Егзархијата бил брутален — десетици македонски ученици биле исклучени и протерани од Солун, што дополнително ја радикализирало младата генерација.

2. Формирањето на Младата македонска книжевна дружина (1891)

Откако сфатиле дека во рамките на егзархиските институции е невозможно слободно да се изрази македонската посебност, група интелектуалци (поранешни ученици од Македонија) во Софија го формираат тајното друштво Млада македонска книжевна дружина. Ова друштво почнува да го издава списанието „Лоза“, поради што членовите биле наречени Лозари (Петар Попарсов, Даме Груев, Крсте Мисирков, Георги Баласчев и др.).

Целта на ова тајно друштво била да го одбрани македонскиот идентитет и постепено да воведе посебна македонска јазична норма базирана на македонските дијалекти.

Реакцијата на егзархиските кругови била панична. Официјалните весници на Егзархијата веднаш ги прогласиле Лозарите за „опасни сепаратисти“ и „сепаратисти кои сакаат да ја уништат бугарштината во Македонија и да создадат посебна нација“. Под притисок на Егзархијата, списанието „Лоза“ набрзо било забрането од тамошните власти, а друштвото растурено.

3. „Стамболовштината во Македонија“ и раѓањето на револуционерната идеја

Во 1894 година, Петар Попарсов (еден од основачите на ВМОРО) под псевдоним ја објавува својата култна брошура „Стамболовштината во Македонија и нејзините претставници“. Оваа книга е можеби најсилниот, директен историски документ против егзархискиот терор во Македонија.

Во неа, Попарсов отворено ја обвинува Егзархијата дека спроведува идентична политика како и Стефан Стамболов (тогашниот бугарски премиер) — деспотска, асимилаторска и погубна за Македонците.

Тој пишува дека Егзархијата со своите платени чиновници и владици сака „да го збрише македонското битие“ и дека таа институција работи против слободата на македонскиот народ, обидувајќи се да ја претвори Македонија во обична сопствена колонија.

Токму овој радикален прекин со егзархискиот концепт ја родил идејата за целосно независна политичка и револуционерна борба. Основачите на Македонската револуционерна организација (МРО / ВМОРО) во 1893 година во Солун решиле дека ослободувањето на Македонија мора да се извојува надвор и против влијанието на сите туѓи пропаганди, вклучувајќи ја на прво место и самата Егзархија.