Околноста која придонела за научниот пресврт кај Ватрослав Јагиќ

 Околноста која придонела за научниот пресврт кај Ватрослав Јагиќ е поврзана со една од најважните теренски истражувачки мисии во историјата на славистиката.

Иако самиот Јагиќ лично никогаш немал прилика долготрајно да престојува на терен во Македонија под османлиска власт, тој е директниот иницијатор, финансиер и ментор на истражувањето кое ги обезбедило клучните докази

1.Мисијата на Ватрослав Облак во околината на Солун (1891–1892)

Како шеф на Катедрата за славистика на Универзитетот во Виена, Јагиќ сфатил дека неговите кабинетски дискусии со германските филолози немаат вредност без живи јазични докази од теренот. Затоа, во есента 1891 година, тој го испратил својот најдобар и исклучително талентиран студент, Словенецот Ватрослав Облак (1864–1896), во специјална научна мисија во Егејска Македонија.

Облак престојувал во Солун и во околните солунски села — пред сè во Сухо, Висока и Зарова. Таму пронашол нешто фасцинантно: жив народен говор кој сè уште ги чувал најавтентичните архаични словенски карактеристики (како назалните самогласки/носовки ѫ и ę), целосно идентични со оние од ракописите на Кирил и Методиј од IX век.

2. Книгата која го сруши терминот „старобугарски“По враќањето на Облак во Виена, тој се разболел од туберкулоза и набрзо починал во 1896 година на само 31-годишна возраст. Неговите теренски белешки и материјали останале кај неговиот ментор Ватрослав Јагиќ.

Јагиќ лично ги уредил, ги дополнил и во 1896 година во Виена ја издава култната книга:

Vatroslav Jagić,"Macedonische Studien: Die slavischen Dialecte des südlichen und nordwestlichen Macedoniens",Wien 1896 

 (Македонски студии: Словенските дијалекти на јужна и северозападна Македонија).

3. Лингвистичките сознанија од книгата

Преку оваа книга, Јагиќ и Облак пред светската научна јавност ги презентирале следниве факти:Специфичен дијалектен масив: Солунскиот говор не припаѓа на јадрото на бугарските говори (кои се наоѓаат на Исток), туку е дел од автономен македонски дијалектен простор со уникатни фонетски развои.

Различност од источнобугарските говори: Живиот говор во Сухо и Висока покажал дека за разлика од источнобугарските говори, овој говор имал сосема друга развојна линија (на пример, рефлексите на старите самогласки, акцентскиот систем и граматичките иновации)

Патот до признанието на ЈагиќОваа книга е токму она што кај Јагиќ го запалило алармот. Тој сфатил дека Лајпцишката школа (Лескин и Вајганд) правела тешка научна манипулација кога го прогласувала солунскиот говор за "старобугарски“.

По објавувањето на Македонските студии во 1896 година, на Јагиќ му биле потребни уште неколку години детална анализа за во 1913 година да го напише она славно признание: дека напредокот во проучувањето на македонските говори го принудува целосно да ја ревидира својата претходна позиција и да го отфрли терминот како „национално стеснување“.

Ватрослав Јагиќ не напишал посебна книга базирана на сопствени теренски истражувања во Македонија. Како шеф на виенската катедра, тој немал можност лично да патува на долготраен терен под тогашната опасна воена и политичка атмосфера во Османлиска Македонија.

Сепак, тој ги организирал, научно ги насочил и лично ги уредил историските „Македонски студии“ (Macedonische Studien, 1896), кои ги напишал неговиот прерано починат ученик Ватрослав Облак.

Во предговорот и во додатокот на оваа книга, каде што се објавени и 11-те автентични писма кои Облак му ги праќал на Јагиќ директно од теренот во Солунско, се наоѓаат клучните научни аргументи.

1. Цитат од Јагиќ за значењето на МакедонијаВо својот уреднички предговор кон Macedonische Studien (Wien, 1896, стр. V), Јагиќ на светот му објаснува зошто Македонија е единствената клучна точка за решавање на старословенското прашање:

Германски оригинал:

"Es war seit langem das Bestreben der wissenschaftlichen Slavistik, die lebenden Dialekte Macedoniens genauer zu untersuchen, da hier der Schlüssel für die Wiege der altkirchlichen Sprache liegt. Die Berichte, die uns Oblak aus der Umgebung von Saloniki sandte, beweisen unzweifelhaft, dass diese Mundarten altertümliche Züge bewahrt haben, die nirgends sonst im bulgarischen Osten zu finden sind. Das Studium dieser macedonischen Dialekte hebt die Forschung über die engen, kabinettsmäßigen Konstruktionen hinaus."1

Превод на македонски јазик:

"Одамна стремеж на научната славистика беше подетално да ги проучи живите дијалекти на Македонија, бидејќи тука лежи клучот за лулката на староцрковниот јазик."1

Извештаите што Облак ни ги праќаше од околината на Солун недвосмислено докажуваат дека овие говори зачувале архаични црти кои никаде на друго место во бугарскиот Исток не можат да се најдат.

 Проучувањето на овие македонски дијалекти ја издигнува науката над тесните, кабинетски конструкции."

 Писмата од Солунско (Доказ за различноста од Источна Бугарија)Во книгата се објавени и оригиналните писма на Облак до Јагиќ. Во едно од клучните писма, напишано во Солун, 26 јануари 1892 година (Macedonische Studien, стр. 118-119), Облак му реферира на својот ментор за говорите во селата Сухо и Висока:

Германски оригинал:

„Ich habe in Suho und Visoka phonetische Erscheinungen konstatiert, die für die Erklärung der alt-slavischen Denkmäler von unschätzbarem Werte sind. Diese macedonischen Mundarten weichen in ihrem Vokalismus und in der Behandlung der Nasale (ѫ, ę) wesentlich von den östlichen bulgarischen Dialekten ab. Wer diese Sprache einfach als 'Altbulgarisch' abstempelt, ohne die macedonische Eigenart zu berücksichtigen, verkennt die reale sprachliche Entwicklung.“

Превод на македонски јазик:

"Во Сухо и Висока констатирав фонетски појави кои се од непроценлива вредност за објаснување на старословенските споменици. Овие македонски говори во својот вокализам и во третманот на носовките (ѫ, ę) суштински отстапуваат од источните бугарските дијалекти. Оној што овој јазик едноставно го етикетира како 'старобугарски', без да ја земе предвид македонската посебност, го промашува реалниот јазичен развој." 2

3. Зошто овие цитати се историски пресврт?

Како што може да се забележи, токму овие извештаи од Македонија кои Јагиќ лично ги читал, препрочитувал и ги подготвувал за печат во Виена во 1896 година, биле главниот поттик за неговиот подоцнежен дефинитивен пресврт.

Јагиќ преку Облак добил материјален, жив доказ дека:Спомениците од IX век се совпаѓаат со живиот македонски говор од околината на Солун.Овој македонски говор е лингвистички различен од говорите во Бугарија.Претензијата на Лајпцишката школа (Лескин, Вајганд) да го нарече тој систем „старобугарски“ нема врска со реалноста на теренот

______

Извор:

1,2-Macedonische Studien, стр. 118-119