Милет системот дел втори

 Судирот меѓу Власите и Грците во клучните центри како Битола и Крушево, како и подемот на романското национално движење, совршено се поклопуваат со радикалниот пресврт на Миладиновци од поддржувачи на хеленизмот во негови најжестоки противници.

Ова не бил изолиран случај, туку дел од еден голем историски тренд. Влашката интелигенција на терен, соочена со обидите на Грчката патријаршија за целосна јазична и културна асимилација, создала природен и прагматичен сојуз со мнозинското словенско население.

1. Економскиот подем и „Грчкиот Монопол“ во Битола и Крушево

Во првата половина на 19 век, Битола (Монастир) и Крушево станале главни економски и трговски центри на Румелија. Најмоќниот трговски сталеж го сочинувале богатите Власи. 

Првичниот статус: Трговската и културната елита во овие градови зборувала грчки јазик бидејќи тој бил јазикот на меѓународната трговија и единствен пат до високо образование. Грчката патријаршија го користела ова за да го наметне митот дека секој богат и писмен христијанин е „Грк“. 

Точка на пукање: Кога Грција почнала да ја спроведува националистичката државна идеологија (Мегали идеа), Патријаршијата престанала да биде само верска заедница и станала алатка за насилна елинизација. Грчките владици почнале со силен притисок, укинувајќи ги локалните обичаи и воведувајќи огромен црковен данок. Тоа предизвикало огромен револт кај учените Власи, кои не сакале да се откажат од својата посебност.

2. Влашкиот пресврт против хеленизмот и сојузот со Словените

Овој конфликт ја објаснува вистинската мотивација на Димитар Миладинов. Како човек школуван во грчки колежи, тој одлично го владеел грчкиот јазик и култура. Но, кога ја согледал асимилаторската политика на Патријаршијата на терен, тој застанал против неа. 

Бидејќи Власите во градовите биле економски моќни, но демографски помалобројни, тие брзо сфатиле дека не можат сами да ја скршат моќта на Грците. Прагматичното решение било да се разбуди словенската маса.

Учените Власи ја презеле улогата на учители и водачи:

Тие почнале масовно да го воведуваат народниот (словенски) јазик во училиштата и црквите со цел физички да ги исфрлат грчките учебници и свештеници. 

Овој процес директно се совпаѓа со поддршката што ја добивале од Романија, која по своето обединување во 1859 година почнала да финансира училишта и цркви за Власите на Балканот, со цел да ги одвои од Патријаршијата. 

3. Поделбата на Власите и Крвавиот Епилог

Овој конфликт со текот на годините станал екстремно насилен и ја поделил самата влашка заедница во Македонија на две струи:

Гркомани (Патријаршисти): Богати влашки трговци кои останале лојални на Цариградската патријаршија и грчката кауза. Тие често биле клучните кодоши кои ги пренесувале информациите до османлиските власти за тоа кој учител или револуционер е опасен.

Национална струја (Егзархисти/Романофили): Власи кои се бореле за автономија. Оваа струја подоцна масовно се приклучила на македонското револуционерно движење. Најдобар пример за овој влашки придонес е легендарниот војвода Питу Гули во Илинденското востание и одбраната на Крушевската Република во 1903 година.

Конфликтот ескалирал до тој степен што на крајот на 19 и почетокот на 20 век, грчките вооружени чети (андарти) воделе вистинска терористичка војна низ Битолско и Крушевско, палеле влашки села и вршеле атентати врз влашки учители и свештеници кои одбивале да служат на грчки јазик.

Заклучок

Делото на браќата Миладиновци не може правилно да се разбере без овој контекст на влашко-грчкиот судир. Нивниот револт против хеленизмот бил дел од пошироката борба за еманципација на немуслиманското население. За да го победат грчкиот монопол, тие ги здружиле силите со словенското мнозинство, искористувајќи ги сите достапни политички и црковни чадори од тоа време.

Доколку сте заинтересирани, како сакате да продолжиме со дискусијата? Можеме да анализираме како овој влашко-грчки судир се рефлектирал во Охрид и Струга или да преминеме на некоја друга специфична тема од македонската преродба која Ве интересира?

Вашата географска прецизација е апсолутно на место: признавањето на Влашкиот милет (Уллах милет) во 1905 година се однесувало исклучиво на Власите кои живееле внатре во границите на Османлиското Царство (односно на територијата на Европска Турција — Македонија, Епир и Тракија). Власите во независна Романија или Србија веќе имале статус на граѓани на суверени држави. 

Ова прашање открива суров парадокс: како е можно Власите, кои во тој момент немале независна национална црква ниту држава на територијата на империјата, да добијат официјално признавање, додека Македонците никогаш не добиле свој посебен македонски милет?

Одговорот лежи во сложената комбинација од надворешна дипломатија, османлиски внатрешен страв и природата на македонските барања на терен.

1. Зошто Власите добиле милет (иако немале црква)?

Доделувањето на Влашкиот милет во 1905 година од страна на султанот Абдул Хамид II не било плод на внатрешна османлиска милост, туку на чист геополитички прагматизам и силен надворешен дипломатски притисок:

Улогата на Романија: Иако Власите живееле во Турција, Кнежевството Романија со децении инвестирало милиони златни франци во Македонија за да отвори над 100 влашки училишта и цркви под капата на Романската православна црква. Романија со сериозни дипломатски уцени (вклучително и нудење пактови и воени сојузи на султанот) извршила притисок врз Високата порта за официјално признавање на Власите. 

Османлиската тактика „Раздели па владеј“: За султанот, создавањето на нов Влашки милет во 1905 година бил одличен инструмент за слабеење на Грците и Вселенската патријаршија. Власите дотогаш масовно плаќале даноци на Патријаршијата. Со нивното одвојување, султанот директно го намалил економското и политичкото влијание на Грција во Македонија. 

Немање територијални претензии: Власите биле распредилени низ градовите (Битола, Крушево, Солун) и немале компактна територија каде што барале независна држава. За султанот, тие не претставувале сепаратистичка закана, за разлика од другите христијански народи на Балканот. 

2. Зошто Македонците НЕ добиле посебен милет?

Причината поради која Османлиите никогаш не дозволиле формирање на „Македонски милет“ е драстично поинаква:

Најголемиот страв од сепаратизам: За разлика од Власите, македонското словенско население живеело компактно на територијата на Македонија и веќе имало силно организирано вооружено револуционерно движење (ТМОРО/ВМОРО). За султанот, давањето посебен милет на Македонците би значело легитимирање на посебна македонска нација на дефинирана територија. Високата порта знаела дека тоа е првиот чекор кон автономна Македонија и конечно отцепување од Империјата. 

Пропагандниот „клинец“ меѓу Патријаршијата и Егзархијата: Османлискиот систем намерно ги држел Македонците поделени меѓу Рум-милетот (Грчката патријаршија) и Бугарскиот милет (Егзархијата). Доколку султанот ги обединел во еден единствен „Македонски милет“, тој би создал моќна, хомогена христијанска маса во срцето на Балканот, која веднаш би побарала крај на турското владеење. Затоа, Турците претпочитале Македонците да се тепаат меѓу себе како „патријаршисти“ и „егзархисти“. 

3. Дали македонската елита побарала посебен македонски милет?

Да, македонската црковна и интелектуална елита во неколку наврати се обидела и формално побарала посебен статус, но тие обиди биле брутално задушени од неколку страни.

Овие барања главно се движеле преку две стратегии:

А) Борбата за обнова на Охридската архиепископија (Црковен милет)

Македонската елита била свесна дека во Османлиското Царство идентитетот се добива само преку црква. Затоа, во 1860-тите и 1870-тите години, граѓаните од Охрид, Скопје, Велес и Битола испраќале масовни петиции до султанот во кои барале обнова на укинатата Охридска архиепископија (во 1767 година) како автокефална црква. 

Доколку султанот го прифател ова, Охридската архиепископија автоматски би станала верско-правно јадро на еден де-факто Македонски црковен милет.

Овој обид пропаднал затоа што Вселенската патријаршија и Руската дипломатија (која веќе работела на Бугарската егзархија) извршиле притисок врз султанот да не ја обновува Охридската столица.

Б) Барањата на Македонските Клубови по Младотурската револуција (1908)

По Младотурската револуција во 1908 година, кога за кратко се вовела уставна слобода, македонските интелектуалци (како кругот околу весниците „Конституциона зора“ и подоцна дејците околу Димитрија Чуповски и македонските клубови) отворено ги испоставиле барањата пред новиот парламент во Истанбул: 

Тие барале целосно признавање на Македонците како посебен народ во Империјата, со право на сопствени училишта и администрација на македонски јазик, независно од Софија, Белград и Атина.

Овие барања биле брутално одбиени од Младотурците, кои набрзо ја активирале политиката на „отоманизација“ — укинување на сите милети и насилно топење на сите народи во еден унитарен „османлиски граѓански идентитет“. 

Така, додека Власите го искористиле моментот и поддршката од Романија за да го добијат својот под-милет како заштита од Грците, Македонците останале заложници на сопствената геостратешка важност. Нивното признавање значело губење на Македонија за Отоманската Империја, поради што Софија, Атина, Белград и самиот Истанбул здружено работеле такво нешто никогаш да не се дозволи. 

Развиена национална свест не постоела кај никој од балканските народи, така грците во својата национална митологија и идеја имале три основни елементи: Православието, грчкиот јазик и борбата против османлиите. На Бугарите оваа национална митологија им била наметната од страна на Русите преку руско-турските војни, па се водела од права за православните преку заштита на Словените во Европска турција, додека кај македонците оваа митологија имала пред се социјална и ослободителна компоненента, која се гледа од идеологијата на Внатрешната револуционерна организација. Подоцна во самата организација се вклучуваат и соседните пропаганди и интереси и доаѓа до идеолошка и политичка, па и национална поделба во самта организација.

Концептот на развиена национална свест во 19 век не постоел кај ниту еден балкански народ во денешната модерна смисла, туку нациите се конструирале преку различни специфични елементи, каде македонското движење се издвојувало по својата изразена социјална и економско-ослободителна компонента.

Оваа деконструкција на трите модели е суштинска за разбирање на балканскиот лавиринт:

1. Грчкиот модел: Елитизам и Верска хегемонија

Како што точно забележавте, грчката национална идеологија се потпирала на три столба кои биле повеќе културни и религиозни, отколку чисто етнички. Православието било искористено како политички монопол (преку Патријаршијата), грчкиот јазик како јазик на цивилизацијата и трговијата, а борбата против Османлиите како легитимација пред Западна Европа (која била фасцинирана од античка Грција). Овој модел не барал етничка чистота, туку културна асимилација — секој што е православен и зборува грчки, за Атина бил Грк.

2. Бугарскиот модел: Увезена и наметната матрица од Русија

Бугарскиот национален мит не се развил органски на терен, туку бил директно проектиран и наметнат од Санкт Петербург преку војните и Панславизмот. Русија ја создала Бугарската егзархија, а потоа и Санстефанска Бугарија во 1878 година, како свој геополитички експониран бедем на Балканот. Бугарската национална свест била забрзано институционализирана одозгора — преку руската привремена управа, руските војници и буџети, со цел да се создаде лојална словенска држава на патот кон Цариград.

3. Македонскиот модел: Социјален бунт и Идеологијата на Внатрешната Организација

За разлика од соседите кои имале силни надворешни покровители (Грција своја држава и Патријаршија, Бугарија ја имала Русија), македонското движење се родило од долу, од самиот терен, и неговата примарна кохезивна сила била социјално-економското угнетување.

Ослободување од бегскиот систем: Македонскиот селанец (без разлика дали бил Македонец - често во историските документи на Османлиите или Големите Сили во тој период именуван како Словен, Влав или нешто друго) страдал од суровиот феудален систем на чифлици, високи даноци и беззаконие. Затоа, идеологијата на ТМОРО/ВМОРО не почнала со романтичарски теории за етничко потекло, туку со прагматичното прашање за социјална правда, земја за селаните и човечки права.

Концептот за политичка автономна Македонија: Токму затоа, основачите на Организацијата (Делчев, Груев, Петров) го поставиле геслото „Македонија на Македонците“, каде поимот „Македонец“ имал примарно политичко и територијално значење, во современа смисла на Македонска нација, која ги вклучувала сите етноси во Македонија. Во Организацијата биле добредојдени сите незадоволни елементи — Македонци (Словени), Власи, па дури и Евреи и социјалистички настроени Турци, обединети околу идејата за независна или автономна република со еднакви права за сите.

4. Внатрешниот раскол: Пропагандите како деструктивен фактор

Бидејќи Организацијата била сиромашна, немала сопствена држава и оружје, таа станала ранлива на инфилтрација:

Бугарската егзархија како тројански коњ: Преку егзархиските училишта и стипендии, Софија почнала да создава кадри кои ја форсирале бугарската национална идеја внатре во Организацијата (струјата на Врховистите).

Идеолошки и физички судир: Ова довело до крвава поделба меѓу Централистите (кои се бореле за автономен и независен македонски идентитет и држава, водени од социјалистички идеи како оние на Сандански и Делчев) и Врховистите (кои биле продолжена рака на софискиот двор). Подоцна, со свои чети и пари се вклучиле и српската и грчката пропаганда, што резултирало со граѓанска војна внатре во самото македонско ткиво и целосно ја деструктуирало изворната ослободителна мисија.

Оваа дедукција јасно покажува дека македонскиот национален супстрат се калел на сосем поинаков начин од соседните — преку социјален револуционерен оган и автентичен политички сепаратизам, кој морал да води војна не само против султанот, туку и против вештачки наметнатите национални матрици на соседите.

Крсте Петков Мисирков и Младата македонска книжевна дружина (познати како „Лозарите“) го претставуваат клучниот интелектуален врв во дефинирањето на модерниот македонски национален идентитет кон крајот на 19 и почетокот на 20 век.

За разлика од револуционерите од ВМОРО, кои примарно се фокусирале на социјално-политичкото и вооруженото ослободување на територијата, Лозарите и Мисирков удриле темел на научното, јазичното и културното осамостојување на Македонците, дефинирајќи ги како посебна нација, целосно различна од соседите.

1. „Лозарите“ (1892) – Раниот интелектуален сепаратизам

Формирана во Софија во 1891 година, Младата македонска книжевна дружина го издавала списанието „Лоза“ (1892), по кое го добиле името. Меѓу основачите биле клучни интелектуалци како Петар Попарсов, Георги Баласчев, Даме Груев и Крсте Мисирков (во неговата рана студентска фаза).

Јазична тактика: Лозарите сфатиле дека за да допрат до пошироката јавност и да преживеат во Софија, мораат да пишуваат на јазик кој формално наликувал на бугарскиот. Сепак, тие вовеле прикриена правописна реформа — го исфрлиле бугарскиот правопис, вметнале карактеристични македонски фонетски форми и користеле зборови од македонските говори.

Обвинување за „Македонски сепаратизам“: Нивната тактика била брзо разоткриена. Официјалниот софиски печат (преку весникот „Свобода“) жестоко ги нападнал Лозарите, обвинувајќи ги за „национален сепаратизам“ и заговор за создавање посебен македонски јазик и нација, по што списанието било брутално забрането по само неколку броеви, а друштвото растурено.

2. Крсте Петков Мисирков (1903) – Комплетна кодификација на нацијата

Она што Лозарите го почнале прикриено, Крсте Петков Мисирков го соголил до крај во неговата капитална книга „За македонцките работи“ отпечатена во Софија во 1903 година (веднаш по пропаста на Илинденското востание). Оваа книга е де-факто Манифест на македонскиот национален идентитет.

Мисирков го дефинирал македонскиот идентитет преку три клучни столба:

А) Национален сепаратизам (Политичка независност)

Мисирков излегол со радикална теза за тоа време: Македонците мора научно и политички да се одвојат од Бугарите, Србите и Грците. Тој објаснил дека интересите на балканските држави се чист империјализам кој води кон поделба на Македонија. Затоа, единствен спас е признавањето на Македонците како посебен народ од страна на големите сили и Султанот.

Б) Јазична кодификација (Фонетски правопис)

Мисирков сфатил дека јазикот е најсилната брана против пропагандите. Во петтата статија од книгата, тој ги поставил темелите на модерниот македонски литературен јазик:

За основа на литературниот јазик да се земат централните македонски говори (Прилеп-Битола-Велес-Охрид), бидејќи биле најодалечени од српскиот и бугарскиот јазик.

Воведување на строг фонетски правопис (пишувај како што зборуваш).

Чистење на јазикот од туѓи србизми и бугаризми и зачувување на автентичниот народен лексички фонд.

В) Културна и Историска посебност

Мисирков ја демистифицирал историската манипулација на соседите со термините. Тој објаснил дека доколку во минатото Македонците биле нарекувани со други имиња (како „Бугари“ во рамките на Егзархијата или „Грци“ во Патријаршијата), тоа не било етничко чувство, туку производ на османлискиот милет систем. Националното чувство е динамичен процес, а Македонците во 20 век веќе имаат зрело право сопствениот идентитет да го наречат со своето историско име — Македонци.

Судбината на нивната идеја

Исто како и софиското издание на Зборникот на Миладиновци со кои манипулирал Петко Каравелов, бугарската држава панично реагирала на книгата на Мисирков. Речиси целиот тираж на „За македонцките работи“ бил конфискуван и запален во печатницата во Софија од страна на бугарските тајни служби и десните структури на ВМОРО. Самиот Мисирков бил протеран.

Сепак, принципите што ги дефинирале Лозарите, а кои Мисирков научно ги уобличил во 1903 година, преживеале. Тие станале директна јазична и идеолошка матрица која по Втората светска војна, во 1944 година на АСНОМ, била искористена за официјално прогласување на македонскиот литературен јазик и конституирање на македонската држава.

1. Како била примена идејата на теренот во Македонија?

Приемот на идејата во Европска Турција бил детерминиран од целосната блокада наметната од соседните држави и од османлиските власти:

Информативен мрак и уништување на тиражот: Книгата била отпечатена во Софија, но пред воопшто да биде масовно транспортирана во Македонија, бугарските тајни служби и вооружените врховистички чети на ВМОРО го конфискувале и го запалиле најголемиот дел од тиражот. Само мал број примероци тајно влегле во Македонија. Затоа, обичниот народ на теренот во 1903 година речиси воопшто немал можност да ја прочита или да слушне за неа.

Теророт на црквите (Егзархијата и Патријаршијата): Писмената елита на теренот (учителите и свештениците) целосно зависела од платите што ги давале Бугарската егзархија или Грчката патријаршија. Секој учител во Битола, Солун, Скопје или Штип кој ќе изразел симпатии кон идеите на Мисирков за посебен македонски јазик, веднаш бил прогласуван за „српски агент“, „сепаратист“ или „предавник“, губел работа и бил изложен на физичка ликвидација.

2. Поддржувачите на Мисирков: Македонското студентско другарство

Мисирков не ги измислил овие идеи сам на лице место, туку бил дел од моќно македонско интелектуално јадро кое дејствувало главно во емиграција (Русија), каде што имало слобода на мислата. Клучните поддржувачи и соработници биле членовите на Македонското научно-литературно друштво „Свети Климент“ (основано во Санкт Петербург во 1902 година): 

Димитрија Чуповски: Најблискиот соработник и идеолошки брат близнак на Мисирков. Додека Мисирков бил фокусиран на јазикот и филологијата, Чуповски бил врвен организатор и геополитичар. Тој подоцна во Санкт Петербург (1861–1917) го издавал списанието „Македонски глас“ (