Кнежевството Бугарија не само што не испратило никаква протестна нота против Султанот за репресиите што Османлиите ги вршеле против Македонците (за коишто отпосле им текнало да ги наречат и Бугари од прва класа), туку напротив...
Постои малку познат документ за договор склучен после пропаѓањето на Илинденското востание, на 26 март / 8 април 1904 година, меѓу Кнежевството Бугарија и Османлиската Империја.
Составен е на француски јазик, тогашниот јазик на европската дипломатија.Ова е неговата американска верзија којашто доспеала во американскиот Државен департмент (State Department):
"Г--дин Вилсон до г-дин Хеј
Американска легација,
Атина, 15 април 1904 година.
Бр. 33. Бугарска серија
Господине,
Имам чест да Ви приложам примерок (од The Times (London), 11 април) од Турско-бугарскиот договор потпишан во Цариград на 8 овој месец.
Кон договорот е додаден и протокол, во кој се наведува дека двете страни ќе склучат посебни спогодби во врска со:
– Мерките што треба да се преземат за обезбедување на сигурноста на границата;
– Уредувањето на поштенската и телеграфската служба;
– Заемното предавање (екстрадиција) на криминалци и дезертери;
– Условите во врска со воената служба и овластувањата на нивните трговски претставници;
– Идното поврзување на железничките линии, согласно интересите на двете договорни страни.
Со почит,Чарлс С. Вилсон“
ПРИЛОГ:
ТУРСКО-БУГАРСКИ ДОГОВОР (ТАЈНИ ЧЛЕНОВИ)
Империјалната Османлиска влада и Кнежевството Бугарија се согласија за следните точки:
Член 1
Кнежевството Бугарија се обврзува на својата територија, како и на територијата на Источна Румелија, да го спречува создавањето на револуционерни комитети и вооружени чети, како и сите дејствија и заговори насочени против Империјата, и со сета строгост да ги казнува оние лица кои, откако извршиле дела против јавниот ред и мир во соседните провинции, побегнале во Бугарија или во Источна Румелија.
Член 2
Кнежевството ќе ги преземе сите неопходни мерки за да го спречи внесувањето во соседните вилаети на експлозивни материи, отрови, како и на секој друг предмет штетен за јавното здравје.
Член 3
Реформите договорени меѓу Турција, Австро-Унгарија и Русија за Солунскиот, Битолскиот и Косовскиот вилает ќе бидат спроведени од Османлиската влада.Општата амнестија што султанот, во својата милост, благоволил да ја прогласи, ќе стапи во полна сила. Поради тоа, сите лица што биле затворени или прогонети по обвинение за кривични дела, или превентивно, како и сите што непосредно или посредно учествувале во револуционерни дејствија, и сите осудени за политички престапи, ќе бидат ослободени и ќе им биде дозволено да се вратат во своите домови, освен лицата осудени за динамитски напади врз бродови, железници, мостови и јавни установи.
Член 4
Жителите на отоманските вилаети кои, поради неодамнешните немири, пребегнале во Бугарија или Источна Румелија, како и оние што останале во своите домови, но чии куќи биле уништени, ќе добијат помош од царските власти за обнова на своите домови, а нивните земјишта ќе им бидат вратени.
Член 5
– Ќе биде склучена посебна спогодба за заемно предавање на криминалци и дезертери. За да се спречи преминувањето на престапници и вооружени чети преку границата, од двете страни ќе бидат формирани мешани гранични одреди, а за тоа ќе биде склучен посебен договор.– Ќе биде основана и мешана комисија за решавање на сите отворени прашања, која веднаш ќе започне со работа.
Член 6
Царинските ограничувања што неодамна биле воведени како исклучителна мерка за стоките од Бугарија и Источна Румелија ќе бидат укинати, а поранешните поволности повторно ќе бидат воспоставени.
Член 7
Железничките возови ќе можат непречено да ја преминуваат границата, а на бугарските државјани од Кнежевството и Источна Румелија, кои патуваат за свои приватни работи и поседуваат уредни патни исправи, нема да им се прават никакви пречки.
Член 8
Цивилните и судските служби во вилаетите ќе им бидат достапни на локалните жителите кои ги исполнуваат потребните услови.
Договорот е потпишан од Григор Начовиќ, дипломатски претставник на Кнежевството Бугарија, и Големиот Везир Мехмед Саид Паша, во име на Отоманската Империја.
***
ТЕМА ЗА ДИЛЕМАКога ќе ги прочитаме овие ладни дипломатски членови на француски јазик, неминовно се наметнува прашањето: Како оваа спогодба функционираше во пракса на терен?Најдобар и најтрагичен одговор на ова ни дава убиството на претседателот на Крушевската Република, Никола Карев, на 27 април 1905 година (само една година по потпишувањето на договорот), веднаш по неговото преминување од Бугарија во Македонија кај с. Рајчани, Кочанско.Согледливо низ призмата на овој договор, се отвораат неколку клучни дилеми за дискусија:Член 1 во пракса: Според него, Кнежевството Бугарија се обврзало да го спречува формирањето на чети и да ги сузбива заговорите против Империјата. Во пракса, за да му се додвори на Султанот и да ги исполни преземените обврски, бугарската погранична полиција и тајна служба започнале со силно разузнавачко следење на македонските војводи. Податоците за тоа кога, каде и со колку луѓе одредена чета (како онаа на Карев) ја преминува границата, честопати преку тајни канали завршувале кај отоманските власти. Падот на четата на Карев веднаш по преминувањето на границата силно укажува на точна дојава и однапред поставена заседа. Поради ова, се наметнува прашањето: дали Кнежевството Бугарија може да се посочи како страна која во овој период активно споделувала разузнавачки информации со Османлиите на штета на Македонците?Член 5 во пракса: Границата која претходно била релативно порозна, по април 1904 година станува строго контролирана зона. Бугарската војска од една страна ја блокирала логистиката и движењето, додека отоманската војска (аскерот) од друга страна чекала во заседа. Четата на Никола Карев била забележана и опколена речиси веднаш по влегувањето на територијата на Македонија, што докажува дека граничниот филтер договорен во Цариград функционирал беспрекорно меѓу двете држави.Кој доби амнестија? Додека договорот ветуваше „општа амнестија“ (Член 3), на терен таа очигледно не важеше за македонските идеолози кои се залагаа за самостојна и автономна Македонија, надвор од влијанијата на Софија.Што мислите вие? Дали смртта на Карев е директна последица на овој Договор, наречен уште и Начовичевата спогодба од 1904 година, и дали тој означил почеток на официјалното здружување на соседите против македонското револуционерно движење?
_____
Историски извори:
1."The Turco-Bulgarian Agreement“, The Times (London), April 11, 1904, p. 5, col.
2.Papers Relating to the Foreign Relations of the United States, 1904, Mr. Wilson to Mr. Hay, No. 33, Bulgarian Series, Athens, April 15, 1904.
No comments:
Post a Comment