Царска Русија и Македонија

   Влијанието на Царска Русија во Македонија и формирањето на етнички Бугари во 19 век потпомогнато од одредени преродбеници Власи 

Зошто од крајот на XVIII век Русија започнала толку активно да се вклучува во балканската политика, со крајна цел создавање на голема Бугарија? Сите руски поморски пристаништа во текот на есента и зимата биле замрзнати и вон употреба, освен пристаништата на Црното Море, од кое Русија немала слободен меѓународен излез поради отоманската контрола врз Босфорот. Таквата логистичка состојба била сериозен проблем не само за руската економија, туку и за стабилноста на самата држава, бидејќи Русија во зимскиот период имала ограничени можности за увоз на жито и други неопходни производи.

Поради овие геостратешки и економски причини, Русија настојувала да обезбеди излез кон Средоземното Море и пристаништето Солун. Според Драган Ташковски, руската политика — од времето на Петар Велики до последниот Романов — постојано барала повод за вмешување во внатрешните работи на Отоманската империја, со цел да ги оствари своите долгорочни стратешки интереси.¹

Со создавање голема Бугарија, која би била под силно руско влијание и би имала излез кон Солун и Средоземното Море, Русија ќе ги решила своите логистички и трговски проблеми. Рускиот цар се титулирал и како „Самодржец Болгарски“, повикувајќи се на владеењето над Волшка Бугарија. Во таа смисла, новата балканска Бугарија требало да претставува руска вазалска држава. Овие стремежи делумно се реализирале во 1878 година, кога по Руско-турската војна била создадена бугарската држава.

Според авторот, во тој период во Македонија не постоело изразено бугарско национално чувство, поради што руската политика настојувала да го афирмира и распространи бугарското име како етничка, а не само општословенска определба. За ова, според текстот, постојат повеќе историски извори.

Руските конзули на Балканот започнале да испраќаат млади луѓе од Македонија на бесплатно школување во Русија. Така, на 30 август 1842 година, руската влада доделила стипендии на двајца Македонци кои студирале во Атина, меѓу кои бил и Партенија Зографски.² Подоцна, Партенија Зографски, како дојрански митрополит, станал противник на Бугарската егзархија и својата епархија ја ставил во унија со Ватикан.

Рускиот конзул во Солун, според наводите, ги поттикнувал богатите македонски семејства Робевци (Роби) и Лазаревци од Битола да се декларираат како Бугари, со цел нивниот пример да биде следен и од останатото население.³ Во истото дело, Офејков пишува и за рускиот конзул во Варна, Александар Рачински, кој работел на ширење на бугарското влијание во Македонија. Според авторот, тој обезбедил стипендии во Москва за Константин Миладинов и Рајко Жинзифов, со цел нивно образување во руска средина и нивно вклучување во бугарската национална пропаганда. Во текстот се наведува и дека меѓу лицата кои биле привлекувани за вакви активности често имало Власи од Македонија.

Секретарот на Бугарската егзархија од крајот на XIX век, А. Шопов, сведочи дека по притисок на рускиот конзул во Солун, единствено семејството Роби прифатило да се декларира како бугарско. „Тие со тоа влијаеја и врз простото население, кое обично ги следеше своите првенци“, запишал Шопов.⁴

Сепак, српски дипломатски извори за Димитре Робе во 1878/79 година забележуваат: „Денеска тој веќе не сака да биде бугарин, а уште помалку грк, туку сонува за независна Македонија“.⁵

Во 1858 година, според авторот, Русија го формирала „Московскиот доброволен словенски комитет“, организација чија цел била ширење на бугарското национално влијание меѓу словенското население во Македонија. По налог на овој комитет, Александар Рачински и Е. Јужаков ја собирале образованата македонска младина и ја испраќале на школување во Русија. Според сведоштвото на А. Шопов, покрај образованието, тие таму „добивале и бугарски дух“.⁶

Во текстот се наведува дека низ Македонија дејствувале руски агенти кои настојувале да го убедат населението да се приклучи кон бугарската држава и руската политичка кауза. Како пример се наведува сведоштво според кое на Македонците им било порачувано: „ако останете надвор од Бугарија, вашата земја (Македонија) ќе биде полоша од она што беше порано, но ако се приклучите кон нас и нашата кауза, ќе ги добиете сите добра кои произлегуваат од силно кралство, под руска заштита“.⁷

Авторот понатаму наведува дека во Русија на македонските ученици им било претставувано дека Бугарите се најјужното словенско племе и „руски собраќа“. Воедно, се изнесува тезата дека руската политика настојувала да ја претстави бугарската етногенеза како словенска, а не туркиска, со цел полесно да ја оправда својата поддршка за создавање голема Бугарија како руски сојузник на Балканот.

 Димитар Миладинов (Миладинис) како еден од главните руски соработници и распространувачи на бугарската пропаганда во Македонија.

 Според текстот, неговото семејство потекнувало од влашкото село Магарево во Битолско, од каде подоцна се преселило во Мислешево, а потоа во Струга. Се наведува дека неговиот зет Кузман Шапкарев, во биографските записи за Димитар Миладинов, настојувал да го прикрие неговото влашко потекло, тврдејќи дека семејството избегало од Магарево поради „влашки зулуми“. Авторот, пак, посочува дека историските извори го опишуваат Магарево како село основано од Власи доселени од Епир.⁸

Мајката на Димитар Миладинов, Султана, според текстот, била родена во Магарево и била ќерка на влашкиот свештеник Наум (Натаил) Москополецот, кого авторот го наведува како творец на „Четиријазичникот“. Семејството на Султана, се додава, најпрво се преселило од Москополе во Охрид, а потоа во Магарево.

Во текстот се наведува и дека Кузман Шапкарев објавил писмо кое му се припишува на Димитар Миладинов, упатено до Јанаки Стрези, во кое се содржани критички ставови кон Власите.⁹ Авторот го оценува ова писмо како фалсификат, со цел прикривање на влашкото потекло на Миладинов.

 

Рајко Жинзифов ( Ксенофон Жинзиф )

Кузман Шапкарев запишал дека Рајко Жинзифов и неговиот татко Јоан (Иван) „по род беа власи – цинцари од град Велес“ и дека заедно со Димитар Миладинов работеле на ширење на бугарската идеја.¹⁰

Во продолжение се наведува дека Рајко Жинзифов и Константин Миладинов биле испратени во Москва од страна на рускиот конзул во Варна, Александар Рачински, со цел образование и подготовка во рамките на руската и бугарската културно-политичка мрежа.¹¹

Авторот смета дека антивлашките ставови што се среќаваат кај одредени преродбенски дејци треба да се разгледуваат во контекст на нивната политичка и идеолошка улога. Според текстот, лицата со влашко потекло кои биле вклучени во бугарската национална пропаганда настојувале јавно да се претстават како најголеми поборници на бугарската идеја, со цел да го оттурнат сомнежот околу сопственото етничко потекло и да ја оправдаат својата дејност во рамките на руската политика на Балканот.

Како пример се наведува Рајко Жинзифов, кој во стихотворбата „Гулаб“ пишува:

„Места свободно, б'лгарско,

Дека всите се Б'лгари,

Нема Грци, клети Власи.“

Во друга песна, „Крвава кожуља“, Жинзифов го велича Марко Крале, претставувајќи го како борец против Власите и Каравласите:

„Тамо е живејал

некога си крал ни Марко,

в него е царувал,

е царувал, е војувал

с Власи, Каравласи,

б'лгарска е бранил земја

роду си помагал.“

Овие стихови авторот ги толкува како дел од пошироката национално-пропагандна литература од XIX век, во која преку поезијата се промовирале одредени политички и етнички идеи.

 Влашкиот етнички идентитет кај Миладиновци 

      

Да се навратиме повторно на браќата Миладиновци. Димитар и Константин Миладинов се школувале во гимназијата во Јанина, која во тоа време претставувала значаен културен центар на Власите во Епир.¹² Според наведениот извор, двајцата работеле и како учители по влашки јазик во пелистерските влашки села Трново и Магарево — родното место на нивните родители.¹³

Авторот нагласува дека во своите млади години браќата Миладиновци не го познавале словенското писмо и немале доволно познавање на словенските јазици. Во преписката меѓу Димитар и Константин е забележано дека планирале да заминат во Русија „за да го научат словенскиот јазик, за да предаваат бугарски во Македонија“.¹⁴ Во исто време, според авторот, тие добро го владееле италијанскиот јазик, кој како романски јазик е близок до влашкиот.¹⁵ Двајцата извесно време престојувале и работеле во Драч.

Во педесеттите години од XIX век, прво Димитар, а потоа и Константин Миладинов, биле испратени на школување во Москва како руски стипендисти преку руската амбасада во Цариград.¹⁶ Во Русија, нивниот престој и образование биле финансиски поддржани од руската држава и црква, при што, според еден извор, и руски архиепископ лично му помагал на Константин Миладинов.¹⁷

Авторот понатаму наведува дека руските дипломатски служби воделе досиеја за браќата Миладиновци. Во еден руски конзуларен извештај, Димитар Миладинов е опишан како лице активно во ширењето на бугарската народност во Македонија.¹⁸

На 25 мај 1861 година, рускиот конзул во Битола, М. Хитрово, во извештај до Азијатскиот департамент на руското Министерство за надворешни работи, пишува дека „учителот Миладинов е познат по своите заслуги во полза на бугарската народност и распространувањето на образованието меѓу православните жители на Македонија“, додавајќи дека неодамна бил уапсен од османлиските власти поради сомневање за врски со руски агенти.¹⁹

За дејноста на Димитар Миладинов пишувале и други странски дипломати во Македонија. Чарлс Калберт, британскиот конзул во Битола, во извештај до британскиот амбасадор Хенри Булвер во Цариград и до британскиот државен секретар Џон Расел, по повод апсењето на Миладинов, запишал: „Димитар Миладинов е еден руски пропагандист“.²⁰ Во продолжение, Калберт додава дека обемната преписка на Миладинов „не остава ни најмало сомнение дека тоа лице е агент на руската пропаганда“.²¹

Англискиот дипломат од Битола, St. Pisani, во извештај до својот претпоставен Sir Henry Bulwer, запишал дека „Миладинов примал плата од руската влада и неговиот брат живее во Русија како агент на пропагандата“.²² Ова сведоштво е дел од британската дипломатска преписка поврзана со активностите на руската политика и словенската пропаганда на Балканот.

Авторот понатаму наведува дека браќата Миладиновци, како руски соработници во Македонија, презеле активна улога во ширењето на руското и бугарското влијание. Според текстот, тие испраќале млади луѓе од Македонија на школување во Русија, како и во бугарските училишта во Цариград, со цел нивно образување како идни бугарски учители и пропагатори.

Како пример се наведува протестот на Ѓорѓи Капчев од Охрид до османлиските власти, во кој тој го обвинува Димитар Миладинов дека без знаење и согласност на семејството го испратил неговиот брат Иван Капчев на школување во Русија.²³

Кузман Шапкарев наведува повеќе имиња на лица кои, според него, Димитар Миладинов ги испратил на образование во Русија. Меѓу нив ги споменува Рајко Жинзифов, Константин Н. Станишев, Никола Делииванов, Георгија поп Стаменов од Дојран и Андреја Стојанов од Воден.²⁴ Воедно, според Шапкарев, голем број млади луѓе од Македонија биле испраќани и во Цариградското бугарско училиште, со цел подоцна да предаваат во новоотворените бугарски училишта во Македонија.

За Зборникот на Миладиновци

Во врска со Зборникот на браќата Миладиновци, авторот се повикува на сведоштво од Васил Чолаков, пријател на Константин Миладинов, кој во преписка со Фрањо Рачки објаснува како збирката го добила насловот Б'лгарски народни песни. Според Чолаков, Константин Миладинов побарал од него „сто песни од источните краишта на Бугарија, за да може на својата збирка да ѝ даде наслов Б'лгарски народни песни“.²⁵

Авторот тврди дека Константин Миладинов бил свесен оти словенските лингвисти ќе ги забележат јазичните разлики меѓу македонските и бугарските народни песни, поради што дел од бугарските песни биле прилагодувани на македонско наречје. Како поткрепа се наведува мислењето на бугарскиот лингвист Л. Каравелов, кој забележал дека „браќата Миладиновци направиле неколку јазични грешки, особено во тоа што ги измениле во јазикот и ги дале на свое наречје“.²⁶

Понатаму, авторот изнесува став дека во Зборникот биле вметнати неколку песни во кои се спомнува бугарското име, со цел македонскиот фолклор да се претстави како бугарски. Во таа насока се повикува и на српскиот публицист Симеон Кончар, кој во брошурата Прадомовина Срба (1894) тврдел дека во македонскиот фолклор не се среќава бугарско етничко име, ниту бугарска национална свест, туку дека Македонците биле Срби.

Авторот наведува и дека, за да не стане премногу очигледна политичката поврзаност на браќата Миладиновци со Русија, Зборникот бил објавен во Загреб, а не во Москва, како што претходно било планирано. Како доказ се наведува писмо од Димитар Миладинов до Константин Роби од 17 јули 1857 година, во кое се најавува дека Зборникот ќе биде печатен во Москва.²⁷

Димитар Миладинов и тезата за „словено-пелазгискиот народ“

Во едно писмо од 20 август 1857 година, упатено до Наум и Николаки Роби, Димитар Миладинов ги нарекува Македонците „словено-пелазгиски народ“.²⁸ Авторот го толкува ова како показател дека Миладинов имал поинакво гледиште за етногенезата на Македонците од официјалната бугарска национална доктрина.

Во текстот понатаму се додава дека античките автори ги сметале Пелазгите за едни од најстарите жители на Балканот и дека тие во одредени историски интерпретации се поврзуваат со античките Македонци.

Во истото писмо, според авторот, Миладинов и браќата Роби се дистанцираат од „пелазго-словенскиот народ“, поставувајќи го прашањето: „ние ќе се скараме ли со пелазго-словенскиот народ?“

Кузман Шапкарев бил зет на Димитар Миладинов, оженет за една од неговите ќерки. Неговото крстено име било Космос Пасхали. Во својата автобиографија, Шапкарев запишал дека „дедото и стриковците на татко ми биле нешто влијателни во Цариград“, додавајќи дека за време на грчкото востание на Хиос, меѓу погубените Грци во Цариград биле и негови блиски роднини.²⁹

Авторот укажува дека во истата биографија Шапкарев, од една страна, ги поврзува своите предци со грчкото востание, а од друга страна тврди дека неговото семејство потекнувало од Бугари преселени во Охрид, познати како Пасхалевци, чие старо презиме било Шапкареви. За своето презиме тој запишал: „Старото презиме Шапкареви, само ние двајцата браќа го подновивме во 1856 г. откога почнавме да учиме бугарски“.³⁰

Авторот поставува прашање зошто едно семејство кое се декларирало како бугарско морало дополнително да учи бугарски јазик, како и зошто неговите предци учествувале во грчкото востание на Хиос. Воедно, се истакнува дека Кузман Шапкарев без формално образование говорел влашки и албански јазик, а составил и влашко-бугарски и албано-бугарски речник.³¹

Од преписките на Шапкарев со неговите пријатели од Охрид, според авторот, може да се заклучи дека тој и понатаму го користел името Космос Пасхалис или Паскали и комуницирал на грчки јазик, што, според текстот, е спротивно на тврдењето дека уште во 1856 година започнал да го користи презимето Шапкарев. Во таа насока се наведува и примерот со Димитар Миладинов, кој во одредени периоди се потпишувал како Миладинис, Миладинос или Миладиновиќ, во зависност од средината во која престојувал.³²

Авторот нагласува дека голем дел од тогашните руски стипендисти и лица поврзани со руската политика на Балканот меѓусебно комуницирале на грчки јазик и користеле грчко писмо. Како примери се наведуваат Космос Паскалис (Кузман Шапкарев), Јанаки Стрези и Димитар Миладинов.

Сепак, и покрај политичките и идеолошките контроверзии што авторот ги отвора, тој заклучува дека делото на браќата Миладиновци, како и на нивните ученици Рајко Жинзифов и Кузман Шапкарев, има големо значење за македонската историја, јазик и литература. Според текстот, тие биле значајни собирачи на македонски народни умотворби и преку своето творештво придонеле за зачувување и афирмација на македонскиот фолклор и народен говор како посебно културно наследство.

Џинот 

Како дел од пошироката руска политичка и културна активност во Македонија, авторот го спомнува и Јордан Хаџи Константинов – Џинот. Тој бил назначен за учител во Скопје во 1848 година од страна на Ѓорѓи Попович, угледен скопски трговец и почесен руски конзул во градот.

Васил К`нчов, бугарски автор и егзархиски професор во Солунската гимназија, во своите белешки пишува дека Хаџи Георги Попович настојувал да најде „достоен учител за Скопје“, при што изборот паднал на „велешкиот ентузијаст Јордан Хаџи Константинов, наречен од населението Џино“.³³

Во истото дело, К"нчов пишува и за врските на скопските првенци со Русија. Според него, Хаџи Христо Попович неколкупати престојувал во Русија по трговски работи, а при враќањето носел книги кои ги распространувал меѓу населението. К"нчов наведува дека бугарските патриотски кругови во тоа време одржувале врски со одеската бугарска колонија и со Русија, а по засилените обвинувања против семејството Поповичи, тие добиле руска заштита. Околу 1850–1851 година, Хаџи Георги Попович бил назначен за почесен руски конзул.³⁴

Авторот тврди дека по назначувањето за скопски учител, Џинот започнал да соработува со бугарските организации поддржани од Русија и да објавува текстови во бугарските емигрантски весници, меѓу кои и „Цариградски вестник“. Пред тоа, според текстот, Џинот работел како српски учител во Велес и користел српска просветна литература во наставата.³⁵

Во 1863 година, Јордан Хаџи Константинов бил осуден од османлиските власти на затворска казна поради сомневање за политичка соработка со Русија. За тој настан самиот Џинот запишал: „Шестдесет дена ме пратија в Битоља за името ‘русс’“.³⁶

---

Царевна Миладинова, ќерка на Димитар Миладинов, исто така била испратена на бесплатно школување во Русија од страна на рускиот конзул М. Хитрово од Битола. Во своите спомени, таа опишува како како дете од осум или девет години била подготвена да замине од родната Струга најпрво во Цариград, а потоа во Русија. Според нејзиното сведоштво, руските претставници сметале дека таа, како најмлада ќерка на Димитар Миладинов, ќе може „достојно да ја претставува ученолјубивата Струга“.³⁷

Во своите сеќавања, Царевна Миладинова го опишува својот татко како човек со благороден карактер, мирен дух и широка образованост. Таа сведочи дека Димитар Миладинов во тој период често патувал и дека претходно долго време учел во Јанина и Драч. Воедно, се навраќа и на своите години поминати на школување во Русија, каде, како што пишува, постојано се сеќавала на својот татко и на семејниот дом покрај Дрим и Охридското Езеро.

Во истите белешки, Царевна Миладинова пишува и за Константин Миладинов, наведувајќи дека тој учителствувал во селата Магарево и Трново кај Битола, како и кратко во самата Битола. Според неа, неговото учителствување во тие богати села имало за цел да биде поблиску до Битола, која ја нарекува „главен центар на западнобугарските земји“, како и поблиску до дејноста на неговиот брат Димитар.³⁸

____

Извор:

¹ Драган Ташковски, Раѓањето на македонската нација, стр. 129.

² Филип Томов, Живот и дејност на Хаџи Партенија, „Македонски преглед“, кн. 1–2, стр. 35.

³ Офејков, Материали за б'лгарското в'зраждание в Македонија, Софија, 1885, стр. 441.

⁴ А. Шопов, „Материјали за б"лгарското в"зраждание в Македонија“, Периодическо списание, Средец, 1885, XVIII, стр. 447.

⁵ „Збирка Јована Ристића“, кутија 18, инв. бр. 12/581, сиг. XII-5, Историски институт Србије.

⁶ А. Шопов, „Материјали за б"лгарското в"зраждание в Македонија“, цит. статија, стр. 444.

⁷ Edward B. Barker, British Museum, London, Layard Papers, Vol. LXXXIX, Add. 39.019, стр. 186–187.

⁸ Ибид., стр. 218.

⁹ Кузман Шапкарев, За в'зраждането на б'лгарштината в Македонија. Неиздадени записки и писма, стр. 481–482.

¹⁰ Кузман Шапкарев, За в'зраждането на б'лгарштината в Македонија. Неиздадени записки и писма, стр. 399, изд. „Б'лгарски писател“, Софија, 1984.

¹¹ Офејков, Материали за б'лгарското в'зраждание в Македонија, Софија, 1885, стр. 441.

¹² Димит'р Рајков, Димит'р и Константин Миладинови, Софија, 1986, стр. 198–201.

¹³ Ибид., стр. 201.

¹⁴ Братја Миладинови. Преписка, изд., комент. и ред. Н. Трајков, Софија, 1964, стр. 126.

¹⁵ Н. Табаков, Братја Миладинови. Биографија, Софија, 1966, стр. 12.

¹⁶ Ибид., стр. 204.

¹⁷ Ив. Хаджов, „Александ'р Рачински за Братја Миладинови“, Училиштен преглед, XXXI, 1932, кн. 1, стр. 114.

¹⁸ А. М. Селишчев, „Сем'ја Д. Миладинова. Из донесениј консула М. Хитрово (1864 г.)“, Македонски преглед, V (1919), кн. 3, стр. 67.

¹⁹ А. М. Селишчев, „Сем'ја Д. Миладинова. Из донесениј консула М. Хитрово (1864 г.)“, Македонски преглед, V (1919), кн. 3, стр. 65.

²⁰ Никола Трајков, Братја Миладинови, стр. 215.

²¹ Ибид., стр. 217.

²² St. Pisani, Public Record Office, Foreign Office 195/685, Turkey, Monastir; „Братја Миладинови – преписка“, ред. Никола Трајков, III. Дипломатически документи – Англијска дипломатическа преписка, писма 94–96.

²³ Димит'р Рајков, Димит'р и Константин Миладинови, Софија, 1986, стр. 215–216.

²⁴ Кузман Шапкарев, За в'зраждането на б'лгарштината в Македонија. Неиздадени записки и писма, стр. 402, изд. „Б'лгарски писател“, Софија, 1984.

²⁵ Драган Ташковски, Раѓањето на македонската нација, стр. 104.

²⁶ А. Стоилов, Показалец за печатените през XIX век б`лгарски народни песни, Софија, 1918, стр. 11.

²⁷ Н. Трајков, Братја Миладинови. Преписка, Софија, 1964, стр. 33.

²⁸ „Братја Миладинови – преписка“, ред. Никола Трајков, Б'лгарска академија на науките, Институт за историја, Софија, 1964, стр. 35.

²⁹ Кузман Шапкарев, За в'зраждането на б'лгарштината в Македонија. Неиздадени записки и писма.

³⁰ Ибид., стр. 27, изд. „Б'лгарски писател“, Софија, 1984.

³¹ К. А. Шапкарев, Б'лгарски прикаски и вѣрованија с' прибавление на неколко Македоновлашки и Албански, Сборник от б'лгарски народни умотворенија, кн. VIII–IX, Софија, 1892–1894.

³² Н. Еничарев, Кузман Шапкарев за Прилеп и Охрид, стр. 237–239.

³³ Васил К`нчов, Град Скопие. Бележки за неговото настојаште и минало, стр. 137, I изд. Периодическо списание, кн. LV–LVI, 1898; Библиотека, II, кн. XIII, 1896.

³⁴ Васил К`нчов, Град Скопие. Бележки за неговото настојаште и минало, стр. 148–149.

³⁵ Васил К`нчов, Град Скопие, стр. 121, Софија, 1898.

³⁶ „Гонение и страдание за честно имја болгарское“. Едно писмо от прочутија даскал Джинот до Н. П. Т'пчилештов, објавено во списанието Минало, 1909, кн. 2, стр. 187–202.

³⁷ Царевна Миладинова-Алексиева, „Това, що зная за баща ми Димитър Миладинов и за стрико ми Константин Миладинов“, објавено постхумно во весникот Зора, бр. 5270, 23 јануари 1937, стр. 8.

³⁸ Ибид.